Het is een steeds toenemende bekommernis van het Europees beleid, maar ook in België, om oudere werknemers aan het werk houden. Dat probleem moet men op diverse manieren aanpakken door acties op verschillende niveaus te voeren:

  • door beleid op Europees vlak;
  • door beleid op nationaal vlak;
  • in de ondernemingen;
  • met de werknemers zelf.

Als men wil voorkomen dat werknemers het werk vroegtijdig verlaten en zo tekorten in bepaalde sectoren of bepaalde beroepen kunnen teweegbrengen, moet men de arbeidsomstandigheden aanpassen om zo ervoor te zorgen dat de fysieke en mentale gezondheidstoestand van de werknemer op peil blijft.

Ondernemingen en werknemers zijn zich niet altijd bewust van de manoeuvreerruimte waarover zij beschikken om de uitdaging aan te gaan. De stereotypes blijven eveneens voortbestaan. Hoe kan men op ondernemingsvlak een beleid voeren zodat oudere werknemers actief op de arbeidsmarkt kunnen blijven en in de beste omstandigheden?

Om vroegtijdig vertrek tegen te gaan moet men de redenen en de impact van de arbeidsomstandigheden en van stress voor dat vertrek inschatten. De preventie moet bij de werknemers van alle leeftijden aanvangen om hen voor professionele risico's te behoeden.

Het is ook belangrijk om de terugkeer naar het werk te vergemakkelijken van werknemers die langdurig wegens ziekte of ongeval afwezig waren, ongeacht of die afwezigheid al dan niet verband hield met hun werk. Meer informatie hierover is beschikbaar in het thema Terug aan het werk.

Werkbaarheid

Wat betekent voor de werknemer "oud worden" in de gegeven arbeidssituatie? "Werkbaarheid" kan men omschrijven als het evenwicht tussen de karakteristieken eigen aan de werknemer (zijn gezondheidstoestand, doeltreffendheid, blijfintentie, kennis en capaciteiten, …) en de eisen van zijn werkomgeving (mentale en fysieke belasting, veiligheid, functie-eisen) waaraan hij het hoofd moet bieden.

Meer informatie over de vragenlijst om de werkbaarheid te meten is beschikbaar in de module Tools > De VOW / QFT: Meetinstrument voor de werkbaarheid.

Ervaringsfonds

Het Ervaringsfonds is een ondersteunende beleidsmaatregel om oudere werknemers op de arbeidsmarkt te houden. Het werd opgericht om ondernemingen ertoe aan te zetten acties te ondernemen om de arbeidsvoorwaarden en de arbeidsorganisatie te verbeteren voor hun werknemers van 45 jaar of ouder.

Als gevolg van de 6de staatshervorming werd de bevoegdheid voor deze maatregel in 2015 van het federale niveau naar de gewesten overgeheveld. Momenteel is het Ervaringsfonds enkel nog van kracht in het Waals gewest. Meer informatie hierover is beschikbaar op de website van FOREM, de Waalse overheidsdienst voor tewerkstelling en opleiding, in het Frans in de rubriek Entreprises > Aides financières > Aides à la formation > Fonds de l'Expérience professionnelle.

Werkgelegenheidsplan (CAO 104)

Sinds 1 januari 2013 moeten ondernemingen met meer dan 20 werknemers een werkgelegenheidsplan opstellen voor werknemers van 45 jaar en ouder. Dat werd bepaald in de collectieve arbeidsovereenkomst (CAO) nr. 104 die algemeen bindend werd verklaard. In dat plan stelt de werkgever de maatregelen vast om het aantal werknemers ouder dan 45 jaar in zijn onderneming te behouden of te verhogen.

Meer informatie over de werkgelegenheidsmaatregelen voor oudere werknemers, alsook de reglementaire teksten, is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema's > Werkgelegenheid > Werkgelegenheidsmaatregelen > Werkgelegenheidsplannen voor oudere werknemers.

  • Oudere werknemers - Publicaties

    Brochures in het kader van het onderzoeksproject CAPA (FOD Werkgelegenheid – België - 2007)

    Het CAPA-project over de evolutie van de fysieke en fysiologische capaciteiten in functie van de leeftijd bij de beroepsbevolking heeft tot twee publicaties geleid:

    • Antwoorden op de stereotypes in verband met de oudere werknemer
      De vooroordelen tegenover de oudere werknemer, zoals de fysieke problemen en het gebrek aan weerstand tegen stress, zijn hardnekkig. Maar zijn ze wel gegrond? Welke impact hebben ze op de beslissing om de arbeidsmarkt vroegtijdig te verlaten?
      De brochure tracht op die vragen een antwoord te geven. Enerzijds brengt ze via een enquête de leeftijdsgebonden stereotypes in kaart en anderzijds worden die getoetst aan de wetenschappelijke literatuur.
    • Hulpmiddelen om meer inzicht te krijgen in het ouder worden op het werk
      Leeftijd staat centraal in meerdere werkgebonden domeinen. Stress, opleiding van ouderen en vervroegde uittreding zijn zo veel fenomenen die oudere werknemers aanbelangen. De brochure bevat elementen om die kwesties in verband met veroudering beter te begrijpen.

    Auteurs: onder de leiding van de ‘Unité Hygiène et Physiologie du Travail’ van de ‘Université catholique de Louvain’ (UCL), met de medewerking van de Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde van de Universiteit Gent (UGent) en met de financiële steun van het Europees Sociaal Fonds en van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg.

    Die publicaties zijn toegankelijk en kunnen gratis worden gedownload op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties:

    Brochure over EU-steun om actief ouder worden te stimuleren (AGE Platform Europe en de Europese Commissie – EU - 2011)

    Deze brochure geeft uitleg over de financieringsmogelijkheden van de Europese Unie (EU) voor regionale en lokale initiatieven met het oog op de bevordering van het actief ouder worden en de solidariteit tussen de generaties. De brochure geeft talloze voorbeelden van projecten die door de EU werden gefinancierd.

    Auteurs: het comité van de regio’s, AGE Platform Europe en de Europese Commissie.

    De brochure is beschikbaar op de website van het Bureau voor publicaties van de Europese Unie:

    Het leeftijdsbewust beleid in de onderneming (FOD werkgelegenheid - België- 2011)

    Om de problematiek van de vergrijzing op het werk het hooft te beiden, wordt de noodzaak om in de ondernemingen een leeftijdsbewust beleid in te voeren steeds meer onder de aandacht gebracht. Deze brochure geeft een aantal denkpistes en inventariseert praktijken voor leeftijdsbewust beleid in de ondernemingen. Men kan die gebruiken voor het uitwerken van een werkgelegenheidsplan voor oudere werknemers in de onderneming (CAO 104).

    Doelpubliek: human resources verantwoordelijken, preventieadviseurs, leden van de comités voor preventie en bescherming op het werk.

    Auteurs: Deze gids werd opgesteld met de steun van het Europees Sociaal Fonds en de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. De wetenschappelijke benadering werd gerealiseerd door een partnerschap tussen de Universiteit van Luik (Ulg), de Universitaire Faculteiten Notre-Dame de la Paix van Namen (FUNDP) en de Universiteit van Gent (Ugent).

    Deze brochure is beschikbaar en kan men gratis downloaden op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties> Leeftijdsbewust personeelsbeleid aanpakken - Psychosociale risico's.

  • Oudere werknemers - Externe documentatie

    Rubriek “OSH-beheer in het kader van een vergrijzende beroepsbevolking” (EU-OSHA – Europese Unie)

    Het doel van de strategie "Europa 2020" is om de arbeidsparticipatie van de bevolking van 20 tot 64 jaar tot 75% te verhogen. De Europeanen zullen dus langer moeten werken. De site van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) biedt informatie omtrent:

    • de normale leeftijd gerelateerde veranderingen kunnen zowel positief als negatief zijn;
    • ouder worden en werkgelegenheid;
    • risicobeoordeling naargelang leeftijd;
    • werkcapaciteit en gezonde werkplekken bevorderen;
    • aangepast werk en aangepaste werkomgeving;
    • werkhervattingsbeleid.

    Op de website van het EU-OSHA: rubriek Thema’s > OSH-beheer in het kader van een vergrijzende beroepsbevolking

    Website ‘Healthy Ageing’ (EuroHealthNet - Europese Unie)

    Deze website van het Europees samenwerkingsverband 'EuroHealthNet' bevat praktische voorbeelden van gezondheidsacties, interessante initiatieven binnen de Europese Unie en informatiebronnen over gezond ouder worden.

    De website in het Engels: EuroHealthNet - Healthy Ageing

  • Oudere werknemers - Regelgeving

    Meer informatie hierover, alsook de reglementaire teksten, is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema's > Werkgelegenheid > Werkgelegenheidsmaatregelen > Werkgelegenheidsplannen voor oudere werknemers.

  • Parlementaire vragen

  • 55028086C Kamer - Oudere werknemers en de monitoring van de risico's op de werkvloer

  • 16976 Kamer - Het werkplezier

  • 8946 Kamer - De verbetering van de collectieve arbeidsovereenkomst nr. 104

  • P1020, P1021 en P1022 Kamer - Werkbaar werk

  • 675 Kamer - Arbeid voor ouderen

  • 481 Kamer - Hervorming van het arbeidsrecht

  • P0441 & P0442 Kamer - Het actieplan 'Werkbaar werk'

  • 5-1360 Senaat - Het werkverzuim

  • 672 Kamer - Arbeidsparticipatie van 55-plussers

  • 660 Kamer - Het Ervaringsfonds - Werkgevers - Toelagen

  • 517 Kamer - Het jaar 2012 als recordjaar voor ziekteverzuim in België

  • Onderzoeken

  • Pedagogische tips voor opleidingen rekening houdend met leeftijd en leerstijl (FOD Werkgelegenheid, ESF – België – 2010)

  • Duurzaam werk en vergrijzing van de werknemers (Eurofound - EU - 2012)

  • Eurobarometer over actief ouder worden (Europese Commissie - EU - 2011)

  • Onderzoeksproject over het leeftijdsbewust beleid in de onderneming (FOD Werkgelegenheid - België - 2011)

  • Onderzoeksproject CAPA (FOD werkgelegenheid - België - 2007)

  • Oudere werknemers - Sensibiliseringsmateriaal

    Napo in … een gezonde toekomst tegemoet (EU-OSHA)

    Napo is de held van een reeks aantrekkelijke en informele animatiefilms over veiligheid en gezondheid op het werk. De films zijn zonder gesproken woord en ondertitels en kunnen dus door iedereen worden begrepen. In de reeks films "Napo in ... een gezonde toekomst tegemoet" komen de verschillende aspecten aan bod van veiligheid en gezondheid op het werk in de context van een vergrijzende beroepsbevolking.

    De animatiefilmreeks toont de held Napo als een tijdreiziger in zijn zoektocht naar de belangrijkste ingrediënten voor een duurzaam werkleven. Napo verkent verleden en toekomst en toont de belangrijkste elementen van gezondere en productievere werkplekken.

    Napo toont hoe belangrijk het is risico's te beheren, vanaf het begin van de loopbaan van werknemers tot het einde: van ergonomische posities en correcte tilprocedures tot het opleiden van werknemers van alle leeftijden en initiatieven om werkhervatting te vergemakkelijken. Verder herinnert hij ons eraan dat we leeftijdsdiscriminatie moeten aanpakken. De basisboodschap is dat een goed beheer van veiligheid en gezondheid op het werk goed is voor uw bedrijf.

    Op de Napo-website: Napo in… een gezonde toekomst tegemoet

    Video van de campagne "Gezond werk, voor alle leeftijden" (EU-OSHA)

    De campagne 2016-2017 "Gezond werk, voor alle leeftijden" van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) is gericht op een duurzaam arbeidsleven met de aandacht, via praktische tools en richtsnoeren, op het belang van een goed beheer van veiligheid en gezondheid in alle leeftijdscategorieën. De nieuwe campagnevideo is een schitterende kleurrijke animatiefilm waarin de voornaamste boodschappen van de campagne in het kort worden aangegeven. De campagnevideo is beschikbaar met ondertiteling in 25 talen.

    Op de campagnewebsite in de rubriek Mediacentrum > Video's.