Een risicoanalyse bestaat uit het identificeren van de gevaren en de risicofactoren en het evalueren van de risico's. De preventiemaatregelen moeten worden genomen op het niveau van de organisatie in zijn geheel, op het niveau van de werkposten of de functies en op het niveau van de werknemer. De doelstelling van deze maatregelen is het aanpakken van de psychosociale risico's.
De analyse van psychosociale risico's moet vooraf gebeuren maar op verzoek kan zij ook voor een specifieke werksituatie plaatsvinden. De codex over het welzijn op het werk (boek I, titel 3) preciseert de specifieke kenmerken van een risicoanalyse voor psychosociale risico's:
Zij wordt uitgevoerd door de werkgever met de medewerking van de werknemers.
Zij moet de gevaren in rekening nemen in verband met de 5 A's (arbeidsorganisatie, arbeidsinhoud, arbeidsvoorwaarden, arbeidsomtandigheden en arbeidverhoudingen (intermenselijke relaties)).
Als de werkgever in zijn interne dienst voor preventie en bescherming op het werk beschikt over een preventieadviseur psychosociale aspecten, is hij verplicht om deze te betrekken bij de risicoanalyse. Wanneer zijn preventieadviseur psychosociale aspecten deel uitmaakt van een externe dienst voor preventie en bescherming op het werk, moet hij hem er enkel bij betrekken als de complexiteit van de analyse het vereist.
In het begin is het belangrijk maatregelen te nemen op het vlak van de primaire preventie om risicosituaties te voorkomen. Bijvoorbeeld, een duidelijk alcoholbeleid of een gedragscode.
Vervolgens, op het niveau van de secundaire preventie, moeten de nefaste gevolgen zo veel mogelijk worden beperkt. Bijvoorbeeld: een opleiding ter preventie van agressie voor het personeel van de receptie.
Tenslotte, op het niveau van de tertiaire preventie, gaat het over alle maatregelen die erop gericht zijn om de schade te beperken. Bijvoorbeeld het optreden van een preventieadviseur psychosociale aspecten tegen pesterijen.
De risicoanalyse en de preventiemaatregelen die in de onderneming worden genomen, moeten jaarlijks worden geëvalueerd.
Meer informatie over de risicoanalyse in de rubriek Welzijnsbeleid > Risicoanalyse.
Afgezien van de analyse van psychosociale risico's, moet elke werkgever het voor zijn werknemers mogelijk maken om toegang te hebben tot individuele of collectieve procedures voor de werknemers die menen psychische schade te lijden die eveneens gepaard kan gaan met fysieke schade die voortvloeit uit psychosociale risico's.
Meer informatie over de actiemiddelen van de werknemers in de rubriek Psychosociale risico's > Actiemiddelen voor de werknemers.
De psychosociale werkomgeving: evoluties en mondiale actiepistes (IAO – 2026)
Dit wereldrapport van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) onderzoekt hoe de psychosociale werkomgeving wordt gevormd door elementen die verband houden de inhoud van jobs, de organisatie en het beheer van het werk, evenals algemene beleidsmaatregelen, praktijken en procedures die de arbeidswereld reguleren.
Het rapport presenteert een innovatieve benadering om een beter zicht te krijgen op de factoren die de psychosociale werkomgeving vormgeven, waaronder functie-eisen, rolduidelijkheid, werkbelasting, autonomie en de organisatie van de arbeidstijd. Het doel is om een gerichte en proactieve preventie en beheersing te ondersteunen, gericht op het verbeteren van de veiligheid, gezondheid en prestaties van werknemers.
Nieuwe wereldwijde schattingen van de IAO tonen aan dat psychosociale risicofactoren verantwoordelijk zijn voor meer dan 840.000 sterfgevallen per jaar, bijna 45 miljoen verloren ‘disability-adjusted life years’ (DALY’s) per jaar, evenals een geraamd jaarlijks verlies dat overeenkomt met 1,37% van het mondiale bbp. Het rapport geeft ook de evoluties weer van de internationale, regionale en nationale beleidsmaatregelen en presenteert praktische benaderingen om psychosociale risico’s op de werkplek te voorkomen en te beheren.
Het rapport is beschikbaar op de website van de IAO:
Deze studie van het InterMutualistisch Agentschap ( IMA) en het RIZIV belicht de risicofactoren voor langdurige arbeidsongeschiktheid en invaliditeit als gevolg van een psychosociale aandoening.
Tussen 2008 en 2022 is het aantal mensen in invaliditeit verdubbeld, waardoor de mijlpaal van 500.000 in 2022 werd overschreden. Volgens statistieken van het RIZIV lijdt 36,9% van deze personen die langer dan een jaar niet kunnen werken aan psychosociale aandoeningen, en twee derde van deze groep lijdt aan depressie of burn-out. Tussen 2016 en 2022 is het aantal personen in invaliditeit die lijden aan een van deze twee aandoeningen met bijna 50% gestegen.
Het IMA en het RIZIV hebben hun gegevens hieromtrent samengebracht, met als resultaat een studie naar het profiel van personen die langer dan zes maanden niet kunnen werken als gevolg van een psychosociale aandoening en naar de factoren die een impact hebben op de overgang in invaliditeit (vanaf één jaar arbeidsongeschiktheid). De focus lag op de drie meest voorkomende psychosociale aandoeningen: stemmingsstoornissen (meestal depressie), burn-out en angststoornissen.
De studie stelt een eerste voorspellingsmodel voor dat het gezondheidsbeleid en de opvolging van patiënten door adviserend artsen en hun teams zou kunnen verbeteren.
Lijden op het werk, een uiting van de hedendaagse malaise (Belgische Vereniging voor Psychoanalyse – België – 2026)
Hoe dringen nieuwe vormen van arbeidsorganisatie door in het individuele en collectieve psychische functioneren van professionals, zowel in ondernemingen als in instellingen? Hoe vormen ze een van de kenmerken van het hedendaags onbehagen? Het inzicht in het werk van de soldaat in oorlogstijd, dat exemplarisch is voor ethisch lijden, innerlijke splitsingen en vrijwillige onderwerping, kan ons helpen het huidige lijden in de arbeidswereld beter te begrijpen.
Aandacht besteden aan leed op het werk en aan de manieren waarop daarmee wordt omgegaan, maakt het mogelijk om de gewelddadigheid van sociale transformaties onder het neoliberale regime en hun verwoestende gevolgen opnieuw te doordenken.
Er wordt tijdens dit webinar onder meer ingegaan op de huidige arbeidsorganisatie, het onbehagen of leed dat voortvloeit uit de invoering van nieuwe instrumenten en praktijken die door managers worden ingezet en die samen het zogenaamde neomanagement vormen.
Er wordt ook een verklaring gezocht naar de reden waarom deze managementwending wereldwijd zo succesvol is geworden en waarom de collectieve en politieke weerstand ertegen relatief zwak blijft.
Bekijk de opname op het YouTube-kanaal van de Belgische Vereniging voor Psychoanalyse (in het Frans):
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Studie over de geestelijke gezondheid in België (Sciensano – België -2023)
BELHEALTH is een longitudinale studie die de evolutie van de gezondheid en het welzijn van de Belgische bevolking volgt. Het doel van het onderzoek is om gezondheidsautoriteiten te informeren over de veranderende behoeften van burgers op het gebied van geestelijke gezondheid. Het onderzoek tracht de groepen te identificeren die de meeste moeilijkheden ondervinden - en die bij uitstek ondersteuning nodig hebben - in het licht van de veranderingen die onze samenleving doormaakt.
De eerste BELHEALTH-enquête werd gelanceerd in oktober 2022, gevolgd door twee andere in februari en juni 2023.
Volgend bulletin van oktober 2023, dat beschikbaar is op de website van Sciensano, vat de resultaten over (de evolutie in) verschillende indicatoren van geestelijke gezondheid en welzijn op het werk samen: Bulletin n°3 - Belgische gezondheids- en welzijnscohorte (belhealth).
Omgaan met agressief gedrag (ICOBA – België – 2021)
ICOBA staat voor “Iedereen COmpetent in het Beheersen van Agressie” en is een kennis- en expertisecentrum rond omgaan met agressief gedrag in de social-profitsector.
ICOBA sensibiliseert en ondersteunt medewerkers en organisaties in hun veerkracht, competenties en beleidsontwikkeling om agressief gedrag te voorkomen en er gepast op te reageren.
Dit door:
kosteloze vorming en begeleiding te voorzien;
kennis- en expertise uitwisseling te bevorderen;
informatie, inspirerende praktijken en methodieken te verzamelen en te verspreiden;
doorlichting, feedback, advies en/of (proces)begeleiding aan te bieden bij het uitwerken van (onderdelen van) een agressiebeleid.
Psychosociale risico’s, erover praten om eruit te raken (INRS – Frankrijk – 2016)
Deze publicaties van het ‘Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et de maladies professionnelles’ (INRS) zijn bestemd voor loontrekkenden en managers (bedrijfsleiders, kaders, HR-medewerkers, …) en hebben drie doelstellingen:
de werknemers aanzetten om over psychosociale risico’s (PSR) te praten en hen de weg te wijzen naar de preventie-actoren op het terrein;
het management sleutels in handen geven voor meer preventie rond psychosociale risico’s;
de werknemers en managers interpelleren over psychosociale risico’s aan de hand van 7 ideeën over PSR:
een beetje stress is motiverend,
psychosociale risico’s zijn niet erg,
stress maakt deel uit van de job,
stress zit in je hoofd,
psychosociale risico’s hebben niets met het bedrijf te maken,
psychosociale risico’s: praat er niet over, dan voorkom je problemen,
In juni 2013 organiseerde het Europees vakbondsinstituut (European Trade Union Institute - ETUI) in Bilbao een eerste Europees syndicaal seminarie over psychosociale risico’s en kondigde de creatie aan van een Europees syndicaal netwerk over deze problematiek.
Op de website van ETUI staan verschillende artikels over het thema gegroepeerd die verschenen zijn in HesaMag, het semestrieel tijdschrift van ETUI.
De problematiek van de psychosociale risico's past in het kader van de wet betreffende het welzijn op het werk. De wetten van 28 februari 2014 en van 28 maart 2014 wijzigden grondig de bepalingen van hoofdstuk Vbis van de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk. Dat hoofdstuk stelt voortaan een algemeen kader vast voor de preventie van psychosociale risico's op het werk.
De werkgever moet de nodige maatregelen nemen om psychosociale risico's op het werk te voorkomen, om de schade die voortvloeit uit die risico's te voorkomen of om die schade te beperken. Alle specifieke informatie over de risicoanalyse en de individuele procedures is opgenomen in titel 3 betreffende de preventie van psychosociale risico's op het werk van boek I van de codex over het welzijn op het werk.
Meer informatie daarover en de reglementaire teksten zijn beschikbaar op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid), in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Psychosociale risico’s op het werk.
De FOD Werkgelegenheid krijgt vaak vragen over de toepassing van de regelgeving betreffende de preventie van psychosociale risico’s op het werk.
De veel gestelde vragen (Frequently Asked Questions of FAQ) werden gebundeld in twee documenten:
Deze documenten worden jaarlijks bijgewerkt. De meeste recente toevoegingen worden telkens in het grijs gemarkeerd.
Verzameling van de rechtspraak van de arbeidsgerechten rond psychosociale risico’s op het werk
De Algemene Directie Humanisering van de Arbeid (AD HUA) heeft een verzameling gemaakt van de rechtspraak van de arbeidsgerechten over de psychosociale risico’s op het werk. De verzameling omvat de periode van 2016 tot en met 2023. Het jaar 2016 werd gekozen om een inzicht te krijgen in de toepassing door de rechtbanken van de belangrijke wijzigingen die in 2014 in de wetgeving zijn aangebracht.
Het doel van deze publicatie is om uittreksels uit de gerechtelijke beslissingen te verzamelen en deze per thema in te delen. Het doel is dus niet om de rechtspraak te analyseren. Het leidt de lezer direct naar de specifieke problematiek waarmee hij of zij wordt geconfronteerd.
Het is de bedoeling dat dit werk jaarlijks door de FOD Werkgelegenheid wordt bijgewerkt.
Op 19 maart 2024 organiseerde de FOD Werkgelegenheid samen met de FOD BOSA een studievoormiddag naar aanleiding van de publicatie. De opnames van de studiedag zijn beschikbaar op het YouTube-kanaal van de FOD Werkgelegenheid.
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Op 1 juni 2023 wijzigde de bescherming tegen represailles voor werknemers die geweld, pesterijen of ongewenst seksueel gedrag op het werk aankaarten. Naar aanleiding van een arrest van het Europese Hof van Justitie werd het toepassingsgebied van de federale antidiscriminatiewetten uitgebreid op het vlak van de personen die beschermd zijn tegen nadelige maatregelen. Ook de Welzijnswet moest aan dit arrest voldoen en rekening houden met de wijzigingen in het toepassingsgebied van deze wetten.
Op 30 mei 2023 organiseerde de FOD Werkgelegenheid een webinar over deze nieuwe regelgeving. In het webinar werd een uitgebreide toelichting gegeven over de verschillende wijzigingen aan de bescherming tegen nadelige maatregelen voor werknemers die geweld, pesterijen of ongewenst seksueel gedrag op het werk opwerpen. Onder meer de uitbreiding van de beschermde personen in geval van discriminatoire gedragingen werd behandeld, maar ook de aanpassingen aan de omvang van de bescherming en de gevolgen voor de interne procedure kwam aan bod.
Het webinar is te herbekijken op het YouTube-kanaal van de FOD Werkgelegenheid.
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Campagnewebsite “Ik voel me goed op het werk” (FOD Werkgelegenheid/FOD Sociale Zekerheid – België - 2021)
In november 2021 lanceerde De federale overheid een informatie- en sensibiliseringscampagne om het onderwerp van mentaal welzijn op het werk bespreekbaarder te maken. De campagne werd door de federale overheidsdiensten Sociale Zekerheid en Werkgelegenheid opgezet en maakt deel uit van het Federaal Actieplan Mentaal Welzijn op het Werk, dat vice-eersteministers Frank Vandenbroucke, Pierre-Yves Dermagne, Petra De Sutter en minister David Clarinval in 2021 opstartten.
Als onderdeel van de campagne werd de campagnewebsite Ikvoelmegoedophetwerk.be gelanceerd. De website biedt allerlei informatie en advies voor zowel werkgevers als werknemers:
Op afspraakmetjemedewerkers.be staan afspraken die werkgevers en managers met hun werknemers kunnen maken en tips om het mentaal welzijn op het werk te verbeteren, preventiemaatregelen in de onderneming op te zetten, …
Op afspraakmetjezelf.be staan concrete afspraken die werknemers met zichzelf, hun collega's of hun leidinggevenden kunnen maken om het mentaal welzijn op het werk te verbeteren.
Het pauzepraatje is een podcastreeks die samen met experts, bekende Belgen en werkgevers stilstaat bij het belang van mentaal welzijn op het werk. In enkele afleveringen wordt nagegaan hoe je je welzijn op het werk kan bewaken en verbeteren, en hoe bedrijven en organisaties dit kunnen aanpakken in het belang van hun medewerkers.
Campagnewebsite “Voel je goed op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België - 2021)
Deze website biedt een overzichtelijke en gebruiksvriendelijke kijk op alle tools van de FOD Werkgelegenheid die bestaan rond psychosociale risico’s. Deze tools zijn gemaakt om alle personen die betrokken zijn bij het welzijn in bedrijven en organisaties, vakbondsvertegenwoordigers en welzijnsspecialisten de mogelijkheid te geven om concrete actie te ondernemen om psychosociale risico’s te voorkomen en te beheersen. Dit kan door op te treden op zowel het niveau van de organisatie, de inhoud van het werk, de arbeidsomstandigheden en de relaties.
U kan navigeren door de tools op twee manieren, ofwel via het type risico zelf:
Burn-out
Pesten en ongewenst seksueel gedrag
Stress
Geweld en agressie
Eenzaamheid en telewerken
Alcohol en drugs
U kan alle tools ook overlopen op soort. De tools zijn onderverdeeld in 4 categorieën:
Preventie
Opleidingen en sensibilisering
Rapporteringsmodellen
Terug naar het werk
Hierin is elke tool voorzien van een bondige uitleg en deze bevat bovendien enkele kernwoorden, opdat u in één oogopslag te weten komt wie de tool kan gebruiken, waarvoor de tool dient, hoe de tool er praktisch uitziet, etc.
Film over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2018)
Elk bedrijf of elke organisatie moet voor zijn werknemers een preventiebeleid rond psychosociale risico’s ontwikkelen. Deze film toont op basis van interviews met experts wat psychosociale risico’s zijn en hoe men ze kan voorkomen.
Er wordt basisinformatie gegeven over:
de wetgeving;
de rollen van de werkgever, de preventieadviseur psychosociale aspecten en de vertrouwenspersoon;
het realiseren van een preventiebeleid.
De film duurt ongeveer 19 minuten en bestaat uit volgende onderdelen:
Deze audiovisuele tool kan men als educatief instrument gebruiken voor sensibilisering over preventie van psychosociale risico’s in alle sectoren.
Doelgroep:
werkgevers;
leden van de hiërarchische lijn;
werknemers;
werknemersvertegenwoordigers;
preventieadviseurs;
…
Bekijk de volledige film op het YouTube kanaal van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid): Psychosociale risico’s op het werk.
Video “Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)
“Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” is een pedagogisch instrument voor preventieadviseurs.
De video zet acteurs in scène in een professionele stresssituatie waar verschillende stressfactoren worden geïllustreerd.
Drie belangrijke thema's in verband met stress worden aangekaart:
de stressproblematiek en het begrip stress: beter definiëren en afbakenen;
de kosten van stress voor de werknemer en voor de onderneming;
enkele verkeerde ideeën die courant circuleren over stress ("stressbestendig zijn", stressmanagement, …).
De doelstelling van deze tool is de verschillende preventieactoren ervan bewust te maken dat stress tegelijk nefast is voor de werknemers en voor de onderneming en dat het essentieel is om preventieacties te ondernemen.
Video’s "Relationele problemen op het werk" (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)
Deze video’s bevatten telkens drie casussen van relationele problemen op het werk, in een Franstalige en een Nederlandstalige versie. Feitelijke en relationele elementen en getuigenissen komen aan bod.
De voorgestelde casussen worden geïnterpreteerd door acteurs op basis van anoniem gemaakte, reële situaties.
Elke casus is beschreven in 4 vignetten. Het belangrijkste vignet is het “klinisch vignet” met een algemene beschrijving van de situatie in de vorm van een getuigenis of een klacht die wordt voorgelegd aan een preventieadviseur, vertrouwenspersoon of HR verantwoordelijke:
de meer specifieke aspecten van de situatie en de houding van de collega's;
de houding van de hiërarchische lijn;
de organisatorische context;
de persoonlijke context.
Deze video’s zijn beschikbaar op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid:
Folder over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF – België – 2014)
De folder is bestemd voor werknemers die psychosociale problemen ondervinden en voor alle personen die betrokken zijn bij de preventie en de sensibilisering rond psychosociale risico's.
Hij geeft beknopte antwoorden op de volgende vragen:
Wat zijn psychosociale risico's?
Wat kan ik doen?
Bij wie kan ik terecht?
Hoe hen contacteren?
Deze folder is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Psychosociale risico's op het werk (PSR).
Radiospot: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2013)
In 2013 en 2014 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij werkgevers, leidinggevenden, HR-medewerkers en werknemersvertegenwoordigers over psychosociale risico’s. In dit kader werd deze radiospot gemaakt over burn-out:
De campagnewebsite “Voel je goed op het werk” bestaat niet meer, maar de informatie en de tools zijn beschikbaar in de rubriek Thema's > Psychosociale risico’s (PSR).
TV-spots: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2012)
In 2012 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij het grote publiek over psychosociale risico’s. In dit kader werden twee TV-spots gemaakt over de impact van psychosociale risico’s op de thuissituatie: “Wat je voelt op het werk, blijft niet op het werk.”
