Psychosociale risico's op het werk omvatten professionele risico's die zowel schade berokkenen aan de mentale als de lichamelijke gezondheid van de werknemers en werkneemsters en die een impact hebben op de goede werking en de prestaties van de ondernemingen, evenals op de veiligheid.
Psychosociale risico's op het werk worden gedefinieerd als “de kans dat een of meerdere werknemers psychische schade ondervinden die al dan niet kan gepaard gaan met lichamelijke schade, ten gevolge van een blootstelling aan de elementen van de arbeidsorganisatie, de arbeidsinhoud, de arbeidsvoorwaarden, de arbeidsomstandigheden en de interpersoonlijke relaties op het werk, waarop de werkgever een impact heeft en die objectief een gevaar inhouden”.
Stress, pesterijen, burn-out, conflicten, zelfmoord, alcohol- en drugsmisbruik zijn de meest bekende uitingen van psychosociale risico's. De gevolgen van die risico's brengen grote kosten teweeg voor de werknemers (fysieke en mentale gezondheid), voor de onderneming en de gemeenschap in het algemeen.
Volgens de Belgische nationale enquêtes over arbeidsomstandigheden, in 2015 bij 2500 Belgische werknemers en in 2021 bij 4.198 Belgische werknemers, ondervond in de loop van de laatste 12 maanden:
33% van de werknemers meestal of altijd stress op het werk (2015);
De oorsprong van deze risico's ligt bij de arbeidsomstandigheden en de arbeidsorganisatie. Men spreekt over de 5 A’s:
arbeidsorganisatie: de organisatiestructuur (horizontaal-verticaal), de manier waarop de taken zijn verdeeld, de werkprocedures, de beheersinstrumenten, de managementstijl, het algemeen beleid dat in de onderneming wordt gevoerd, …;
arbeidsinhoud: de aard van de taak, de complexiteit en de variatie van de taken, de emotionele eisen (relatie met het publiek, contact met het lijden, emoties moeten verbergen, ...), de mentale belasting, de fysieke belasting, de duidelijkheid van de taken, …;
arbeidsvoorwaarden (de uitvoeringsmodaliteiten van de arbeidsrelatie): de aard van de overeenkomst, de arbeidstijdregelingen (nachtarbeid, ploegenarbeid, atypische arbeidstijdregelingen, ...), de opleidingsmogelijkheden, loopbaanbeheer, evaluatieprocedures, ...;
arbeidsomstandigheden (de fysieke omgeving waarin het werk wordt uitgevoerd): de inrichting van de werkplaatsen, de arbeidsuitrustingen, lawaai, verlichting, de gebruikte stoffen, de werkposities;
arbeidsverhoudingen (intermenselijke relaties op het werk): de interne relaties (tussen werknemers, met de directe chef, de hiërarchische lijn, ...), maar ook relaties met derden, contactmogelijkheden, de communicatie, de kwaliteit van de relaties (samenwerking, integratie, ...), …
Federale campagne over Mentaal welzijn op het werk (FOD Werkgelegenheid/FOD Sociale Zekerheid – België – 2021)
In november 2021 lanceerde De federale overheid een informatie- en sensibiliseringscampagne om het onderwerp van mentaal welzijn op het werk bespreekbaarder te maken. De campagne werd door de federale overheidsdiensten Sociale Zekerheid en Werkgelegenheid opgezet en maakte deel uit van het Federaal Actieplan Mentaal Welzijn op het Werk, dat toenmalig vice-eersteministers Frank Vandenbroucke, Pierre-Yves Dermagne, Petra De Sutter en minister David Clarinval in 2021 opstartten.
Campagne over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – 2023)
Sinds 10 oktober 2023 voert de FOD Werkgelegenheid een informatie- en sensibiliseringscampagne op de sociale netwerken om bedrijven en preventieactoren te informeren over onze tools rond psychosociale risico's, die gratis beschikbaar zijn op BeSWIC.
Campagne: Welzijn op het werk in de Federal Truck (2015-2016-2017-2018)
Om welzijn op het werk te promoten trokken de medewerkers van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in november 2015 voor het eerst het land door in een volledig ingerichte vrachtwagen, die de naam ‘Federal Truck’ meekreeg.
Lijden op het werk, een uiting van de hedendaagse malaise (Belgische Vereniging voor Psychoanalyse – België – 2026)
Hoe dringen nieuwe vormen van arbeidsorganisatie door in het individuele en collectieve psychische functioneren van professionals, zowel in ondernemingen als in instellingen? Hoe vormen ze een van de kenmerken van het hedendaags onbehagen? Het inzicht in het werk van de soldaat in oorlogstijd, dat exemplarisch is voor ethisch lijden, innerlijke splitsingen en vrijwillige onderwerping, kan ons helpen het huidige lijden in de arbeidswereld beter te begrijpen.
Aandacht besteden aan leed op het werk en aan de manieren waarop daarmee wordt omgegaan, maakt het mogelijk om de gewelddadigheid van sociale transformaties onder het neoliberale regime en hun verwoestende gevolgen opnieuw te doordenken.
Er wordt tijdens dit webinar onder meer ingegaan op de huidige arbeidsorganisatie, het onbehagen of leed dat voortvloeit uit de invoering van nieuwe instrumenten en praktijken die door managers worden ingezet en die samen het zogenaamde neomanagement vormen.
Er wordt ook een verklaring gezocht naar de reden waarom deze managementwending wereldwijd zo succesvol is geworden en waarom de collectieve en politieke weerstand ertegen relatief zwak blijft.
Bekijk de opname op het YouTube-kanaal van de Belgische Vereniging voor Psychoanalyse (in het Frans):
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Jongeren en arbeidsongeschiktheid: de sleutelrol van geestelijke gezondheid (Onafhankelijke Ziekenfondsen – België – 2025)
Waarom komen steeds meer jongvolwassenen arbeidsongeschikt thuis te zitten om redenen die verband houden met hun mentale gezondheid? Deze studie van de Onafhankelijke Ziekenfondsen brengt een bijzonder verontrustende evolutie aan het licht: tussen 2018 en 2024 namen psychische aandoeningen en burn-out veel sneller toe bij mensen jonger dan 40 jaar dan bij de andere leeftijdsgroepen.
Over alle leeftijden heen is het aantal nieuwe burn-outgevallen bijna verdubbeld (+94%), terwijl het aantal depressieve episodes met 16% toenam. Nog zorgwekkender is dat langdurige arbeidsongeschiktheid als gevolg van depressie of burn-out tegenwoordig het sterkst stijgt bij jongeren, met een toename op een jaar van +21,6% bij min-30-jarigen en +16,2% bij de 30-39-jarigen.
Aan de hand van cijfermateriaal, een analyse van de factoren die de mentale gezondheid beïnvloeden en een overzicht van de belangrijkste risicofactoren, helpt deze publicatie te begrijpen waarom sommige jongvolwassenen, ondanks hun leeftijd die doorgaans met een goede gezondheid wordt geassocieerd, vroegtijdig de arbeidsmarkt verlaten.
Deze studie van het InterMutualistisch Agentschap (IMA) en het RIZIV belicht de risicofactoren voor langdurige arbeidsongeschiktheid en invaliditeit als gevolg van een psychosociale aandoening.
Tussen 2008 en 2022 is het aantal mensen in invaliditeit verdubbeld, waardoor de mijlpaal van 500.000 in 2022 werd overschreden. Volgens statistieken van het RIZIV lijdt 36,9% van deze personen die langer dan een jaar niet kunnen werken aan psychosociale aandoeningen, en twee derde van deze groep lijdt aan depressie of burn-out. Tussen 2016 en 2022 is het aantal personen in invaliditeit die lijden aan een van deze twee aandoeningen met bijna 50% gestegen.
Het IMA en het RIZIV hebben hun gegevens hieromtrent samengebracht, met als resultaat een studie naar het profiel van personen die langer dan zes maanden niet kunnen werken als gevolg van een psychosociale aandoening en naar de factoren die een impact hebben op de overgang in invaliditeit (vanaf één jaar arbeidsongeschiktheid). De focus lag op de drie meest voorkomende psychosociale aandoeningen: stemmingsstoornissen (meestal depressie), burn-out en angststoornissen.
De studie stelt een eerste voorspellingsmodel voor dat het gezondheidsbeleid en de opvolging van patiënten door adviserend artsen en hun teams zou kunnen verbeteren.
Studie over de geestelijke gezondheid in België (Sciensano – België -2023)
BELHEALTH is een longitudinale studie die de evolutie van de gezondheid en het welzijn van de Belgische bevolking volgt. Het doel van het onderzoek is om gezondheidsautoriteiten te informeren over de veranderende behoeften van burgers op het gebied van geestelijke gezondheid. Het onderzoek tracht de groepen te identificeren die de meeste moeilijkheden ondervinden - en die bij uitstek ondersteuning nodig hebben - in het licht van de veranderingen die onze samenleving doormaakt.
De eerste BELHEALTH-enquête werd gelanceerd in oktober 2022, gevolgd door twee andere in februari en juni 2023.
Volgend bulletin van oktober 2023, dat beschikbaar is op de website van Sciensano, vat de resultaten over (de evolutie in) verschillende indicatoren van geestelijke gezondheid en welzijn op het werk samen: Bulletin n°3 - Belgische gezondheids- en welzijnscohorte (belhealth).
Omgaan met agressief gedrag (ICOBA – België – 2021)
ICOBA staat voor “Iedereen COmpetent in het Beheersen van Agressie” en is een kennis- en expertisecentrum rond omgaan met agressief gedrag in de social-profitsector.
ICOBA sensibiliseert en ondersteunt medewerkers en organisaties in hun veerkracht, competenties en beleidsontwikkeling om agressief gedrag te voorkomen en er gepast op te reageren.
Dit door:
kosteloze vorming en begeleiding te voorzien;
kennis- en expertise uitwisseling te bevorderen;
informatie, inspirerende praktijken en methodieken te verzamelen en te verspreiden;
doorlichting, feedback, advies en/of (proces)begeleiding aan te bieden bij het uitwerken van (onderdelen van) een agressiebeleid.
Preventie van psychosociale risico’s op het werk: overzicht van wetgeving, instrumenten en preventiemaatregelen in Europa en internationaal (EUROGIP – 2026)
Sinds de pandemie van 2020 is mentale gezondheid uitgegroeid tot een belangrijke wereldwijde uitdaging, ook op de werkvloer. Tal van landen nemen nieuwe regelgeving en initiatieven om psychosociale risico’s op het werk beter te beheersen. Deze risico’s hebben een impact op het welzijn van werknemers, de organisatie van ondernemingen en de samenleving als geheel. Stress, burn-out, geweld, pesterijen, sociaal isolement en arbeidsconflicten zijn enkele voorbeelden van psychosociale risico’s. Hoe kunnen deze worden voorkomen?
Van de vertrouwenspersoon in ondernemingen in België tot de centra voor psychologische trauma’s van beroepsmatige oorsprong in Zuid-Korea: deze studie biedt een overzicht van initiatieven voor de preventie en het beheer van psychosociale risico’s in 7 Europese landen (Duitsland, België, Denemarken, Spanje, Frankrijk, Italië en Zweden) en 5 niet-Europese landen (Australië, Canada, Zuid-Korea, de Verenigde Staten en Japan).
U vindt meer informatie over de studie op de website van Eurogip:
De psychosociale werkomgeving: evoluties en mondiale actiepistes (IAO – 2026)
Dit wereldrapport van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) onderzoekt hoe de psychosociale werkomgeving wordt gevormd door elementen die verband houden de inhoud van jobs, de organisatie en het beheer van het werk, evenals algemene beleidsmaatregelen, praktijken en procedures die de arbeidswereld reguleren.
Het rapport presenteert een innovatieve benadering om een beter zicht te krijgen op de factoren die de psychosociale werkomgeving vormgeven, waaronder functie-eisen, rolduidelijkheid, werkbelasting, autonomie en de organisatie van de arbeidstijd. Het doel is om een gerichte en proactieve preventie en beheersing te ondersteunen, gericht op het verbeteren van de veiligheid, gezondheid en prestaties van werknemers.
Nieuwe wereldwijde schattingen van de IAO tonen aan dat psychosociale risicofactoren verantwoordelijk zijn voor meer dan 840.000 sterfgevallen per jaar, bijna 45 miljoen verloren ‘disability-adjusted life years’ (DALY’s) per jaar, evenals een geraamd jaarlijks verlies dat overeenkomt met 1,37% van het mondiale bbp. Het rapport geeft ook de evoluties weer van de internationale, regionale en nationale beleidsmaatregelen en presenteert praktische benaderingen om psychosociale risico’s op de werkplek te voorkomen en te beheren.
Het rapport is beschikbaar op de website van de IAO:
Boek en podcast over arbeid en democratie (Christophe Dejours – Frankrijk – 2025)
Christophe Dejours, psychiater, psychoanalyticus en filosoof, presenteert zijn meest recente werk over de centrale rol van arbeid voor de democratie, gebaseerd op zijn boek “Pratique de la démocratie. Servitude volontaire, travail et émancipation” (Vrin, “collection Problèmes & Controverses”, maart 2025).
Levend werk is in de eerste plaats een praktijk die de subjectieve betrokkenheid van het individu vereist. Maar zij verloopt ook via de vorming van een collectief dat verenigd is door een geheel van arbeidsregels, die het voortdurend opbouwt en bijstuurt in functie van de veranderingen binnen de productiecontext. Dit werk probeert aan te tonen dat juist deze activiteit van het ontwikkelen van arbeids- en beroepsregels aan de basis ligt van de totstandkoming van samenwerking en van de democratische praktijk in statu nascendi (in haar ontstaansfase). Dat geldt tenminste op voorwaarde dat de arbeidsorganisatie deze processen bevordert in plaats van ze systematisch te bestrijden, zoals het neoliberalisme vandaag doet.
Psychosociale risico’s, erover praten om eruit te raken (INRS – Frankrijk – 2016)
Deze publicaties van het ‘Institut national de recherche et de sécurité pour la prévention des accidents du travail et de maladies professionnelles’ (INRS) zijn bestemd voor loontrekkenden en managers (bedrijfsleiders, kaders, HR-medewerkers, …) en hebben drie doelstellingen:
de werknemers aanzetten om over psychosociale risico’s (PSR) te praten en hen de weg te wijzen naar de preventie-actoren op het terrein;
het management sleutels in handen geven voor meer preventie rond psychosociale risico’s;
de werknemers en managers interpelleren over psychosociale risico’s aan de hand van 7 ideeën over PSR:
een beetje stress is motiverend,
psychosociale risico’s zijn niet erg,
stress maakt deel uit van de job,
stress zit in je hoofd,
psychosociale risico’s hebben niets met het bedrijf te maken,
psychosociale risico’s: praat er niet over, dan voorkom je problemen,
In juni 2013 organiseerde het Europees vakbondsinstituut (European Trade Union Institute - ETUI) in Bilbao een eerste Europees syndicaal seminarie over psychosociale risico’s en kondigde de creatie aan van een Europees syndicaal netwerk over deze problematiek.
Op de website van ETUI staan verschillende artikels over het thema gegroepeerd die verschenen zijn in HesaMag, het semestrieel tijdschrift van ETUI.
"J’ai très mal au travail" : 12 podcasts met Christophe Dejours (Souffrance au Travail – Frankrijk – 2011)
ChristopheDejours, Frans psychiater en psychoanalist, spreekt in deze documentaire-podcastreeks in 12 delen van Souffrance au Travail over werk en over de onoverbrugbare kloof tussen wat voorgeschreven wordt en de werkelijkheid van het werk. Met de toestemming van Jean-Michel Carré, regisseur van de film "J'ai très mal au travail" (éditions Montparnasse).
Bekijk de video’s van de podcasts op het YouTube-kanaal van ‘Souffrance et Travail’ : J'ai très mal au travail.
Sectorprojecten “Preventie van psychosociale risico’s op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België – 2022/2023)
Op 11 december 2023 stelde de FOD Werkgelegenheid de resultaten van 11 subsidieprojecten rond de preventie van psychosociale risico’s op het werk voor. De projecten werden opgestart in het najaar van 2022 voor een periode van een jaar.
Uit het Federaal Actieplan “Mentaal welzijn op het werk” bleek duidelijk dat de mentale druk bij vele werknemers hoog is en dat er een acute nood is om na de verschillende Covid-19-golven in te zetten op collectieve ondersteunende acties ter preventie van psychosociale risico’s.
Daarom besloten de federale autoriteiten om te ageren en te investeren in het psychosociaal welzijn van werknemers. De ministerraad keurde 11 duurzame subsidieprojecten goed die gericht waren op het voorkomen en beheersen van psychosociale risico’s die eigen kunnen zijn aan de arbeidsomstandigheden in bepaalde sectoren. De projecten vertrekken vanuit een collectieve sectorale bezorgdheid en werden, in tweede instantie, geïmplementeerd op ondernemingsvlak, met telkens de nadruk op de specifieke psychosociale risico’s in de desbetreffende sector: de metaalbouw, de voedingsindustrie, de textielsector, de bouwsector, maatwerkbedrijven, de houtsector, de elektrotechniek, de non-profit, de gezinszorg en de metallurgie.
Dit eindrapport legt eerst uit welke selectie- en evaluatiecriteria van toepassing waren, om nadien dieper in te gaan op de evaluatie van de 11 sectorprojecten.
De projecten
Hieronder vindt u een overzicht van de 11 projecten die subsidies ontvingen en waarvan de resultaten werden voorgesteld tijdens het slotevenement. Het gaat om volgende projecten:
‘Institut de Formation Postscolaire de l'industrie des fabrications Métalliques’ (IFPM): Technios-tool voor psychosociale risico’s
Dit project, gericht op de sectoren van de industriële technologie en machine- en metaalindustrie, heeft een "Serious Game" ontwikkeld die een speels en dynamisch instrument vormt voor de bewustmaking rond psychosociale risico's. Dit instrument kan op grote schaal binnen bedrijven in de sector kunnen worden ingezet om de doelgroep bewust te maken van psychosociale risico’s. Daarnaast kan de tool helpen bij het aannemen en ontwikkelen van gepast gedrag binnen het bedrijf en bij het begrijpen van de problematiek.
De interface van het spel plaatst werknemers in een typische werkomgeving binnen hun sector: enerzijds een bureau- en cafetariasetting, anderzijds het werkatelier.
De ontwikkelaars benadrukken het belang van het betrekken van de hiërarchische lijn bij de opleiding.
Meer informatie over het spel is beschikbaar op de website van het IFPM: Technios Serious Game.
PRE-WIN (“Psychosocial risk PREvention through Workplace INnovation”) in de voedingsindustrie (Alimento) & Textielnijverheid (Cobot)
Deze twee gelijklopende projecten stimuleerden bedrijven in de voedingsnijverheid en in de textielsector en ondersteunden hen om psychosociale risico’s aan de bron aan te pakken via een slimmere arbeidsorganisatie, op organisatie- en/of teamniveau. Geleid door het organisatiecanvas van Workitect, dat zich focust op allerlei aspecten van werkbaarheid (zoals leiderschapscultuur en visie), wordt de focus gelegd op het volledige bedrijf, waarbij pijnpunten in de organisatie worden gedetecteerd aan de hand van het organisatiecanvas, en verbeteracties op rails worden gezet. Dit gebeurt onder andere via oefeningen die de participatie bevorderen, zoals het gezamenlijk uittekenen van de workflow en arbeidsrelaties, maar bijvoorbeeld ook door een afname van de Werkmeter (een werkbaarheidsbevraging die expliciet peilt naar de 5 A’s) als basis voor verdere actie.
In beide sectoren werden verschillende collectieve sessies georganiseerd in de vorm van innovatielabs en een lerend netwerk met als onderwerp “anders organiseren”. Daarnaast werden bij aparte bedrijven een aantal individuele “scans” uitgevoerd, waarbij men de nodige opleiding of tools aanbood.
Constructiv (bouw): Building your Mental Resilience
Zich inspirerend op de resultaten van de werkbaarheidsmonitor van SERV, die vaststelde dat de psychosociale belasting steeds toeneemt, had dit project als belangrijk doel het vergroten van de bespreekbaarheid van psychosociale klachten in de bouwsector.
De sectororganisatie Constructiv koos ervoor om in te zetten op toolkits om psychosociale risico’s preventief aan te pakken. De toolkits bestaan uit een informatiebrochure en introductiefilmpje over hoe een risicoanalyse uit te voeren. Met deze toolkits, die gebaseerd zijn op de vijf A’s, wil de sectororganisatie bedrijven de nodige handvaten aanreiken om psychosociale risico’s aan te pakken en expliciet aandacht te hebben voor de problematiek.
De toolkit biedt ook uit een bijlage over de wettelijke achtergrond van de psychosociale risico’s en de primaire preventie ervan.
‘L’association Paritaire pour l’Emploi et la Formation’ (APEF): Preventie van psychosociale risico's in de Franstalige en Duitstalige non-profitsector van ondernemingen voor aangepast werk
Dit project had tot doel ondernemingen voor aangepast werk te helpen hun middelen op een andere manier in te zetten om bij te dragen tot een betere kwaliteit en duurzaamheid van het leven op het werk. Zo bouwt men opnieuw een werkcollectief op dat zorgt voor zijn personeel, een groep die tegelijkertijd de doelgroep van het project uitmaakt.
Concreet stelde het project volgende zaken voor: het opstellen van een vragenlijst, het organiseren van workshops/opleidingen, het op poten zetten van groepsondersteuning of risicoanalyses ter plaatse, het maken van toolfiches en het uitvoeren van actieonderzoek.
Meer informatie is beschikbaar op de website van APEF (in het Frans):
Woodwize: Pre-Ps in Wood (PREventie PsychoSociale risico’s in de houtsectoren)
Woodwize werkte in dit project met de methodiek van het Waarderend Onderzoek (“Appreciative Inquiry”). De nadruk van deze methode ligt op het naar voor brengen van ‘best practices’ uit het verleden, het herkennen van wat goed gaat vandaag en tenslotte verder bouwen op deze energiegevende krachten. De organisatie van een ‘Social Hackaton’ was een centraal element in het project, waarbij de context en vraagstukken met betrekking tot psychosociale risico’s aan de deelnemers worden voorgelegd om in co-creatie en op een innovatieve wijze tot (mogelijke) oplossingen te komen.
Het Pre-PS project ontrolde zich in 5 fases:
verkennen: onder andere het opstellen van een inventaris van bestaande tools, mini-bevragingen, SWOT-analyses op beleid, …;
verbeelden: het bij elkaar brengen van verschillende actoren en het organiseren van een ‘Social Hackaton’ (multidisciplinair);
verbinden: niet-polariserende, positieve benadering van psychosociaal welzijn op basis van de 5 A’s;
verdiepen: op het terrein gaan op tot specifieke resultaten te komen en een draagvlak te creëren aan de hand van getuigenissen, goede praktijken, proeftuinen, …;
verankeren: concrete output, zoals de toolkit, advies, een visietekst rond de sociale dialoog, opschaling, …
De gerealiseerde toolkit bestond onder andere uit een gids, een sensibiliserende folder, gesprekkaartjes, tips, een databank met tools, een quickscan welzijn enzovoort.
Meer informatie is beschikbaar op de website van Woodwize: PrePS in Wood.
Volta: Mini-vormingen ter preventie van PSR in de elektrotechnische sector
Volta bood al enkele mini-vormingen ter preventie van elektrotechnische risico’s. Met dit project wou Volta binnen het aanbod uitbreiden met 4 mini-vormingen ter preventie van psychosociale risico’s (PSR).
Mini-vormingen zijn vormingen die verantwoordelijken in een bedrijf (bijvoorbeeld zaakvoerder, werfleider, preventieadviseur, HR-medewerker, …) tijdens een teamoverleg of ander overlegmoment kunnen toepassen om bepaalde thema’s bespreekbaar te maken. Het is een korte opleiding (30 tot 60 minuten), waarin het leren van elkaar door ervaringen centraal staat. Ze zijn laagdrempelig, flexibel en tijds- en geldbesparend. Deze kant-en-klaar-pakketten worden digitaal ter beschikking gesteld.
De mini-vormingen bestaan uit een video, een werkbundel voor werknemers en een document met bijkomende achtergrondinformatie.
Meer informatie is beschikbaar op de website van Volta:
APEF: Preventie van psychosociale risico's in de Franstalige en Duitstalige non-profitsector
Dit project bestond uit het maken en verspreiden van een vragenlijst om psychosociale risicofactoren te identificeren.
Daarnaast werden trainingsactiviteiten in de vorm van workshops over verschillende onderwerpen met betrekking tot psychosociale risico's aangeboden door verschillende gespecialiseerde stakeholders. Om de analyse en preventie van psychosociale risico's in het veld te stimuleren, werden ook interventies van externen in de instellingen van de (S)CP's die zich hadden aangesloten bij het project aangeboden. Deze acties binnen de instellingen konden de vorm aannemen van groepsrisicoanalyses of collectieve ondersteuning bij de aanpak van een bepaald probleem dat verband houdt met psychosociale risico's. Een actieonderzoek vervolledigde ook de reeks acties in het kader van dit project.
Meer informatie is beschikbaar op de website van APEF (in het Frans):
ICOBA (VIVO): Voorkomen en beheersen van (Seksueel) grensoverschrijdend gedrag in de Vlaamse diensten voor gezinszorg ter ondersteuning van het psychosociaal welzijn van de medewerkers
De sociale partners binnen van de Vlaamse diensten voor gezinszorg willen met dit project de diensten Gezinszorg versterken in hun integraal en structureel beleid rond (seksueel)grensoverschrijdend gedrag ((S)GOG). Hierbij spelen een helder begrip, een grotere bespreekbaarheid en een betere inschatting en begrenzing van (signalen van) (S)GOG van gebruikers naar medewerkers een belangrijke preventieve rol.
De sociale partners wilden in de eerste plaats inzetten op een bredere bewustmaking en inspelen op noden op het vlak van specifieke preventie. Volgende tools werden gerealiseerd:
schriftelijk rapport: een inventaris van de noden en best practices, met een aanpassing van bestaande rapporten, brochures, websites en de babbeldoos ‘Weerbaar aan de slag met grensoverschrijdend en agressief gedrag’;
organisatie van een uitwisseltafel en workshop rond het onderwerp;
het geven van vormingen in samenwerking met ‘The Human Link’;
de creatie van een leerpakket ‘Weerbaar aan de slag met grensoverschrijdend en agressief gedrag’ voor eerstelijnsmedewerkers, en een werkpakket.
“#Me(n)taal krachtig” wou via een interactieve online beslissingsboom bedrijven uit de metaalverwerkende en technologische sectoren de kans geven een preventietraject op maat uit te stippelen in het post-COVID werkveld. Op elk eindpunt van de beslissingsboom vindt de HR-verantwoordelijke, preventie-adviseur of opleidingsdienst een toolbox met verschillende interventies die het psychosociaal welzijn kunnen verbeteren. Binnen het project werd enerzijds een online, interactieve beslissingsboom opgesteld, anderzijds worden een aantal ‘good practices’ en interventies verzameld en ontwikkeld, die bij het verder uitdragen van een cultuurshift naar meer aandacht voor psychosociaal welzijn inspirerend en drempelverlagend kunnen werken. Deze ‘good practices’ en interventies worden gebundeld in een aantal toolboxen.
Meer informatie is beschikbaar op de website van Mtech+:
VIVO: Werken aan werkbaarheid in de Maatwerkbedrijven met een werkbaarheidsscan
Het project beoogde de opmaak van een werkbaarheidsscan. Dit uniform instrument verzamelt gegevens over de problematiek van werkbaar werk, zowel op sector- als bedrijfsniveau, op het niveau van het individu, de organisatie en de sector.
Het project ontwikkelde een webapplicatie in samenwerking met een softwarebedrijf. Werkgevers kunnen zich op een digitaal platform aanmelden en hun werknemers van verschillende niveaus de scan anoniem laten invullen. De vragen die in deze scan zitten, peilen naar de fysieke belasting, de werkdruk, emotionele belasting en enkele algemene vragen over de werkcontext.
Meer informatie is beschikbaar op de website van VIVO:
Rapport IncreMe(n)tal: Vergroten van het bewustzijn en de vaardigheden van vertegenwoordigers van metaalbewerkers op het gebied van bescherming en promotie van geestelijke gezondheid op de werkplek (Europa – 2025)
Dit rapport lijst een aantal aspecten met betrekking tot mentale gezondheid en psychosociale risico's op de werkvloer in de metaalsector op.
Het rapport kadert in het “IncreMe(n)tal project (Increasing Metalworkers' representatives' Awareness and Skills on Mental Health Protection & Promotion in the Workplace”, waarvan het HIVA-Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving partner is.
Vanaf 2017 liep er een pilootproject ter preventie van burn-out. Monitoring gebeurde aan de hand van de “welzijnswijzer”, een instrument ontwikkeld door de externe dienst voor preventie en bescherming op het werk “Securex”. In dit kader werden de volgende acties ondernomen:
2017: opleidingssessies voor leidinggevenden rond vroegtijdige identificatie van burn-out, re-integratietrajecten voor werknemers die langdurig afwezig waren door psychische klachten, een project rond hervalpreventie;
2018: workshops naar werknemers rond identificeren van symptomen bij zichzelf of collega’s en een preventieprogramma: wandelen, yoga, bedrijfsfiets…;
2019: met het interventieprogramma “peer support” werden een tiental medewerkers gedurende 4 dagen intensief opgeleid met als doel de nodige competenties te verwerven om hun collega’s te ondersteunen in een buddy-project.
Het uiteindelijke doel van het volledige project was een vermindering van de verzuimcijfers en het bevorderen van werkhervatting voor werknemers die langdurig thuis waren omwille van burn-out.
Bekijk de tools en het filmpje op de website van de FOD Sociale Zekerheid: Icare (FCR Media).
De problematiek van de psychosociale risico's past in het kader van de wet betreffende het welzijn op het werk. De wetten van 28 februari 2014 en van 28 maart 2014 wijzigden grondig de bepalingen van hoofdstuk Vbis van de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk. Dat hoofdstuk stelt voortaan een algemeen kader vast voor de preventie van psychosociale risico's op het werk.
De werkgever moet de nodige maatregelen nemen om psychosociale risico's op het werk te voorkomen, om de schade die voortvloeit uit die risico's te voorkomen of om die schade te beperken. Alle specifieke informatie over de risicoanalyse en de individuele procedures is opgenomen in titel 3 betreffende de preventie van psychosociale risico's op het werk van boek I van de codex over het welzijn op het werk.
Meer informatie daarover en de reglementaire teksten zijn beschikbaar op de website van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid), in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Psychosociale risico’s op het werk.
De FOD Werkgelegenheid krijgt vaak vragen over de toepassing van de regelgeving betreffende de preventie van psychosociale risico’s op het werk.
De veel gestelde vragen (Frequently Asked Questions of FAQ) werden gebundeld in twee documenten:
Deze documenten worden jaarlijks bijgewerkt. De meeste recente toevoegingen worden telkens in het grijs gemarkeerd.
Verzameling van de rechtspraak van de arbeidsgerechten rond psychosociale risico’s op het werk
De Algemene Directie Humanisering van de Arbeid (AD HUA) heeft een verzameling gemaakt van de rechtspraak van de arbeidsgerechten over de psychosociale risico’s op het werk. De verzameling omvat de periode van 2016 tot en met 2023. Het jaar 2016 werd gekozen om een inzicht te krijgen in de toepassing door de rechtbanken van de belangrijke wijzigingen die in 2014 in de wetgeving zijn aangebracht.
Het doel van deze publicatie is om uittreksels uit de gerechtelijke beslissingen te verzamelen en deze per thema in te delen. Het doel is dus niet om de rechtspraak te analyseren. Het leidt de lezer direct naar de specifieke problematiek waarmee hij of zij wordt geconfronteerd.
Het is de bedoeling dat dit werk jaarlijks door de FOD Werkgelegenheid wordt bijgewerkt.
Op 19 maart 2024 organiseerde de FOD Werkgelegenheid samen met de FOD BOSA een studievoormiddag naar aanleiding van de publicatie. De opnames van de studiedag zijn beschikbaar op het YouTube-kanaal van de FOD Werkgelegenheid.
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Op 1 juni 2023 wijzigde de bescherming tegen represailles voor werknemers die geweld, pesterijen of ongewenst seksueel gedrag op het werk aankaarten. Naar aanleiding van een arrest van het Europese Hof van Justitie werd het toepassingsgebied van de federale antidiscriminatiewetten uitgebreid op het vlak van de personen die beschermd zijn tegen nadelige maatregelen. Ook de Welzijnswet moest aan dit arrest voldoen en rekening houden met de wijzigingen in het toepassingsgebied van deze wetten.
Op 30 mei 2023 organiseerde de FOD Werkgelegenheid een webinar over deze nieuwe regelgeving. In het webinar werd een uitgebreide toelichting gegeven over de verschillende wijzigingen aan de bescherming tegen nadelige maatregelen voor werknemers die geweld, pesterijen of ongewenst seksueel gedrag op het werk opwerpen. Onder meer de uitbreiding van de beschermde personen in geval van discriminatoire gedragingen werd behandeld, maar ook de aanpassingen aan de omvang van de bescherming en de gevolgen voor de interne procedure kwam aan bod.
Het webinar is te herbekijken op het YouTube-kanaal van de FOD Werkgelegenheid.
Deze video wordt beheerd op een externe site (YouTube). U moet de cookies van deze bron accepteren om de video te bekijken.
Doctoraatsproefschrift: Werk, de koninklijke weg naar geestelijke gezondheid? (Frédéric Widart – Sorbonne Parijs, Frankrijk – 2017)
Vanuit zijn praktijkervaring in een centrum voor functionele revalidatie van volwassenen met psychische aandoeningen stelt Frédéric Widart (Sorbonne Parijs) de kloof in vraag tussen de klinische vaststellingen en de wetenschappelijke literatuur, tussen de hoge mate van mislukking en de verwachtingen op het vlak van professionele re-integratie.
Studie over de link tussen psychosociale factoren en (ernstige) arbeidsongevallen in België (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF – België – 2010)
Op vraag van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg hebben de universiteiten van Luik en Gent een onderzoek gevoerd naar de link tussen psychosociale factoren op het werk en arbeidsongevallen in België.
Campagnewebsite “Voel je goed op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België - 2021)
Deze website biedt een overzichtelijke en gebruiksvriendelijke kijk op alle tools van de FOD Werkgelegenheid die bestaan rond psychosociale risico’s. Deze tools zijn gemaakt om alle personen die betrokken zijn bij het welzijn in bedrijven en organisaties, vakbondsvertegenwoordigers en welzijnsspecialisten de mogelijkheid te geven om concrete actie te ondernemen om psychosociale risico’s te voorkomen en te beheersen. Dit kan door op te treden op zowel het niveau van de organisatie, de inhoud van het werk, de arbeidsomstandigheden en de relaties.
U kan navigeren door de tools op twee manieren, ofwel via het type risico zelf:
Burn-out
Pesten en ongewenst seksueel gedrag
Stress
Geweld en agressie
Eenzaamheid en telewerken
Alcohol en drugs
U kan alle tools ook overlopen op soort. De tools zijn onderverdeeld in 4 categorieën:
Preventie
Opleidingen en sensibilisering
Rapporteringsmodellen
Terug naar het werk
Hierin is elke tool voorzien van een bondige uitleg en deze bevat bovendien enkele kernwoorden, opdat u in één oogopslag te weten komt wie de tool kan gebruiken, waarvoor de tool dient, hoe de tool er praktisch uitziet, etc.
Film over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2018)
Elk bedrijf of elke organisatie moet voor zijn werknemers een preventiebeleid rond psychosociale risico’s ontwikkelen. Deze film toont op basis van interviews met experts wat psychosociale risico’s zijn en hoe men ze kan voorkomen.
Er wordt basisinformatie gegeven over:
de wetgeving;
de rollen van de werkgever, de preventieadviseur psychosociale aspecten en de vertrouwenspersoon;
het realiseren van een preventiebeleid.
De film duurt ongeveer 19 minuten en bestaat uit volgende onderdelen:
Deze audiovisuele tool kan men als educatief instrument gebruiken voor sensibilisering over preventie van psychosociale risico’s in alle sectoren.
Doelgroep:
werkgevers;
leden van de hiërarchische lijn;
werknemers;
werknemersvertegenwoordigers;
preventieadviseurs;
…
Bekijk de volledige film op het YouTube kanaal van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid): Psychosociale risico’s op het werk.
Video “Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)
“Welzijn of stress op het werk: aan u de keuze” is een pedagogisch instrument voor preventieadviseurs.
De video zet acteurs in scène in een professionele stresssituatie waar verschillende stressfactoren worden geïllustreerd.
Drie belangrijke thema's in verband met stress worden aangekaart:
de stressproblematiek en het begrip stress: beter definiëren en afbakenen;
de kosten van stress voor de werknemer en voor de onderneming;
enkele verkeerde ideeën die courant circuleren over stress ("stressbestendig zijn", stressmanagement, …).
De doelstelling van deze tool is de verschillende preventieactoren ervan bewust te maken dat stress tegelijk nefast is voor de werknemers en voor de onderneming en dat het essentieel is om preventieacties te ondernemen.
Video’s "Relationele problemen op het werk" (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF - België)
Deze video’s bevatten telkens drie casussen van relationele problemen op het werk, in een Franstalige en een Nederlandstalige versie. Feitelijke en relationele elementen en getuigenissen komen aan bod.
De voorgestelde casussen worden geïnterpreteerd door acteurs op basis van anoniem gemaakte, reële situaties.
Elke casus is beschreven in 4 vignetten. Het belangrijkste vignet is het “klinisch vignet” met een algemene beschrijving van de situatie in de vorm van een getuigenis of een klacht die wordt voorgelegd aan een preventieadviseur, vertrouwenspersoon of HR verantwoordelijke:
de meer specifieke aspecten van de situatie en de houding van de collega's;
de houding van de hiërarchische lijn;
de organisatorische context;
de persoonlijke context.
Deze video’s zijn beschikbaar op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid:
Folder over psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid, met steun van ESF – België – 2014)
De folder is bestemd voor werknemers die psychosociale problemen ondervinden en voor alle personen die betrokken zijn bij de preventie en de sensibilisering rond psychosociale risico's.
Hij geeft beknopte antwoorden op de volgende vragen:
Wat zijn psychosociale risico's?
Wat kan ik doen?
Bij wie kan ik terecht?
Hoe hen contacteren?
Deze folder is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Psychosociale risico's op het werk (PSR).
Radiospot: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2013)
In 2013 en 2014 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij werkgevers, leidinggevenden, HR-medewerkers en werknemersvertegenwoordigers over psychosociale risico’s. In dit kader werd deze radiospot gemaakt over burn-out:
De campagnewebsite “Voel je goed op het werk” bestaat niet meer, maar de informatie en de tools zijn beschikbaar in de rubriek Thema's > Psychosociale risico’s (PSR).
TV-spots: psychosociale risico’s op het werk (FOD Werkgelegenheid – België - 2012)
In 2012 heeft de FOD Werkgelegenheid een sensibiliseringscampagne gerealiseerd bij het grote publiek over psychosociale risico’s. In dit kader werden twee TV-spots gemaakt over de impact van psychosociale risico’s op de thuissituatie: “Wat je voelt op het werk, blijft niet op het werk.”
