Musculoskeletale aandoeningen (MSA) verschijnen niet van de ene dag op de andere. De symptomen worden beetje bij beetje merkbaar en bovendien steeds erger. De lange tussentijd die verstrijkt tussen oorzaak en gevolg maakt het vaak moeilijk om de precieze oorzaak te achterhalen. Om te begrijpen hoe MSA ontstaan, is het van belang de onderdelen van de musculoskeletale structuren van ons lichaam te kennen.

Enkele basisonderdelen

Enkele basisonderdelen

Enkele basisonderdelen (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg )

  1. Gewrichtsbeenderen
  2. Kraakbeen
  3. Gewrichtskapsel
  4. Synoviale Holte
  5. Synoviale membraan
  6. Spier
  7. Pees
  8. Peesschacht
  9. Bursa mucosa
  10. Ligament

Botten en gewrichten

Gewrichten vormen de schakel tussen twee bewegende beenderen. De gewrichten bestaan uit meerdere elementen die bewegingen mogelijk maken. Het oppervlak van de beenderen is bedekt met een laagje kraakbeen dat zorgt voor de nodige glijding en schokdemping. De beenderstructuren worden samengehouden door een gewrichtskapsel waarin synoviale vloeistof wordt geproduceerd die dient als smeermiddel voor het gewricht.

Spieren en pezen

Spieren zijn samengesteld uit vezels die zich kunnen samentrekken en kunnen uitrekken in functie van de gewenste beweging en de fysieke belasting die wordt uitgeoefend op het lichaam.

De hersenen veroorzaken via een zenuwimpuls een spiercontractie die ervoor zorgt dat het lichaam zich in beweging kan zetten, maar ook dat het gewricht zich kan stabiliseren en zo een bepaalde positie kan aanhouden. Het overbrengen van spierkracht naar de beenderen om beweging mogelijk te maken gebeurt via de pezen.

Een pees functioneert als een elastische 'kabel' en vormt de verbinding tussen spier en bot. Andere structuren omheen de gewrichten (bv. de bursa mucosa) bevorderen het glijden van de pezen op de beenderen.

Ligamenten

De stabiliteit van de gewrichten wordt verzorgd door de aanwezigheid van ligamenten die de beenderen van een gewricht met elkaar verbinden. Zij bevatten veel zenuwvezels en geven een signaal aan het lichaam wanneer de gewrichten te veel worden uitgerekt.

De wervelkolom: steunpilaar van ons lichaam

Vorm en segmenten

De wervelkolom is opgebouwd uit 5 delen, die elk op hun beurt uit wervels zijn samengesteld:

  1. de 7 nekwervels (C1 tot C7)
  2. de 12 rugwervels (D1 tot D12) waaraan de 12 ribbenparen zijn vastgehecht
  3. de 5 lumbale wervels (L1 tot L5)
  4. het sacrum of heiligbeen (5 versmolten wervels, S1 tot S5)
  5. het stuitbeen (3 of 4 versmolten wervels)

Segmenten van de wervelkolom
Segmenten van de wervelkolom (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg )

De wervels zijn voorzien van een centrale opening, die men het 'ruggenmergkanaal' noemt.
Tussen de wervels zit er telkens een tussenwervelschijf. Elke schijf draagt een naam die aangeeft tussen welke twee wervels de schijf zich bevindt (L5/S1).

De wervelkolom is niet recht en heeft van nature een aantal krommingen:

  • de cervicale en lumbale lordose (1 en 3): de delen die naar voren gekromd zijn;
  • de dorsale kyfose (2): het deel dat naar achteren gekromd is.

Onderdelen van de wervelkolom

Onderstaande figuren illustreren de verschillende onderdelen van de wervelkolom.

Twee wervels
Twee wervels (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg )

De tussenwervelschijf
De tussenwervelschijf (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

  • Tussenwervelschijven (B) dienen als schokdempers. Dankzij de elasticiteit van de componenten, de kern (B1) en ring (B2), is beweging mogelijk. De kern is hoofdzakelijk samengesteld uit water (90%). De ring lijkt op een traliewerk van gekruiste vezels, die dienen om de kern op zijn plaats te houden (zie figuur 5). Afgezien van enkele zenuwvezels aan de buitenste rand van de ring, hebben de tussenwervelschijven geen zenuwen. De eerste letsels ontstaan dan ook zonder pijn. De tussenwervelschijven bevatten geen bloedvaten, maar worden gevoed door drukvariaties opgewekt door bewegingen en veranderingen in de lichaamshouding. 
  • De achterste gewrichten (C): de wervels komen samen ter hoogte van de achterste gewrichten. Deze zijn bedekt met kraakbeen, dat dient als schokdemper.
  • De ligamenten (D): zijn bezenuwd en daardoor is elke beschadiging voelbaar. Bovendien houden ligamenten de wervelkolom recht.
  • Het ruggenmerg (E): verbindt elke wervel met de hersenen. Het ruggenmerg vertakt zich in zenuwwortels (F) die uitlopen in verschillende types zenuwen die de gevoeligheid (gevoelszenuwen) en de beweging (motorische zenuwen) stimuleren. Dit zijn onder andere de heupzenuw, de brachiale plexus, de elleboogzenuw en de mediaanzenuw.
  • De paravertebrale spieren (G): verbinden de wervels met elkaar. Zij verzekeren de stabiliteit en de bewegingen van de wervelkolom.

De kern en de ring
De kern en de ring (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

De schouder

De schouder is een gewricht dat drie beenderen verbindt: het schouderblad (scapula), het sleutelbeen (clavicula) en het uiteinde van de humerus (opperarmbeen). Vanaf het schouderblad tot op de humerus zijn spieren vastgehecht. Deze houden het schoudergewricht samen en maken bewegingen mogelijk.

De schouder
De schouder (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

De elleboog

De elleboog is een gewricht dat drie beenderen verbindt : het opperarmbeen (de humerus), de ellepijp (ulna) en het spaakbeen (radius).Twee benige uitsteeksels dienen als aanhechtingspunten voor de spieren van de onderarm. Deze spieren zorgen voor de bewegingen van pols en vingers.

De elleboog
De elleboog (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg )

Pols en hand

De pols bestaat uit 8 beenderen en 33 ligamenten en wordt doorkruist door een hele reeks pezen. Aan de binnenkant van de pols bevindt zich de 'carpale tunnel', die is samengesteld uit het voorste ligament en de beenderen van de pols. Hierdoor passeren de zenuwen.

De pols en de hand
De pols en de hand (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

De heup

De heup verbindt het bekkenbeen, het heupbeen (meer bepaald een deel ervan, nl. het darmbeen) en het dijbeen. Het is een uiterst beweeglijk bolvormig gewricht.

De heup
De heup (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

De knie

De knie wordt gevormd door het gewricht tussen het femur en de tibia enerzijds en door het gewricht tussen femur en knieschijf (medische naam: patella) anderzijds. Krachtige ligamenten houden de beenderen op hun plaats. Meniscussen (kraakbeenachtige segmenten) vervolledigen het gewricht.

De knie
De knie (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)       

De enkel

De enkel bestaat uit de onderste delen van het scheenbeen (tibia) en het kuitbeen (fibula) en het sprongbeen in de voet. Het geheel wordt bij elkaar gehouden door ligamenten en pezen.

De enkel
De enkel (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

  • Campagnes

  • Europese campagne ‘Gezond werk: verlicht de last!'

    De campagne voor een gezonde werkplek 2020-2022 van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk, met als thema “Gezond werk: verlicht de last!”, ging op 29 september 2020 van start. De campagne biedt werknemers en werkgevers ondersteuning en richtlijnen om werkgerelateerde aandoeningen aan het bewegingsapparaat te herkennen en effectief aan te pakken en promoot het gebruik van praktische hulpmiddelen.

  • Campagne: Welzijn op het werk in de Federal Truck (2015-2016-2017-2018)

    Om welzijn op het werk te promoten trokken de medewerkers van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in november 2015 voor het eerst het land door in een volledig ingerichte vrachtwagen, die de naam ‘Federal Truck’ meekreeg.

  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA) – regelgeving

    Ergonomie op het werk en preventie van MSA

    Volgens de welzijnswet is de werkgever verplicht het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk te bevorderen (Wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers bij de uitvoering van hun werk (PDF, 554 KB)).

    Als algemene richtlijn geldt dat de werkgever een preventiebeleid moet ontwikkelen dat rekening houdt met ergonomie op alle domeinen van het welzijn op het werk. De codex over het welzijn op het werk definieert ergonomie op het werk dan ook als de aanpak die erop gericht is om het werk (zowel de werkpost als de werkomgeving), aan te passen aan de mens, rekening houdend met diens fysieke, mentale, psychische en sociale kenmerken (bv. leeftijd, fysieke en mentale gezondheidstoestand, …). Deze aanpak moet toegepast worden op alle domeinen van welzijn op het werk (art. I.1-4, 31° van de codex).

    Daarvoor kan de werkgever zich uiteraard laten bijstaan door de interne preventieadviseur, maar ook door de gespecialiseerde preventieadviseur-ergonoom die beantwoordt aan de voorwaarden bedoeld in artikel II.3-30, §1, 3° van de codex in verband met het basisdiploma, de gespecialiseerde aanvullende vorming en de vereiste nuttige praktische ervaring als preventieadviseur-ergonoom.

    Boek VIII van de codex legt het algemene kader vast voor ergonomie op het werk en de preventie van MSA (in titel 1), en bevat daarnaast bijzondere regels ter preventie van MSA die verband houden met bepaalde activiteiten, zoals werken met beeldschermen (in titel 2), manueel hanteren van lasten (in titel 3) en werk- en/of rustzitplaatsen bij staand werk (in titel 4).

    Er zijn verschillende algemene verplichtingen op het gebied van ergonomie en de preventie van MSA. De werkgever moet:

    • Vanaf het ontwerp van de werkposten rekening houden met ergonomie en ervoor zorgen dat het werk is aangepast aan de fysieke mogelijkheden van de werknemers en dat overmatige werkgerelateerde (fysieke of mentale) vermoeidheid wordt voorkomen (art. VIII.1-1, §1er van de codex ).
    • Een analyse uitvoeren van de musculoskeletale risico’s op het werk (art. VIII.1-1, §2 van de codex ) en op basis van deze risicoanalyse passende preventiemaatregelen nemen om musculoskeletale risico’s op het werk te voorkomen (art. VIII.1-3, §1er van de codex ). De resultaten van de risicoanalyse en de preventiemaatregelen moeten worden opgenomen in het globaal preventieplan en eventueel ook in het jaaractieplan (art. VIII.1-4 van de codex) .
    • De werknemers informeren en opleiden over ergonomie op het werk en de preventie van musculoskeletale aandoeningen (art. VIII.1-5 van de codex ).

    De Codex over het Welzijn op het Werk bevat ook onder meer delen over trillingen, het manueel hanteren van lasten, arbeidsmiddelen, beeldschermwerk, werkzitplaatsen en rustzitplaatsen.

    Een uitgebreide toelichting over deze wetgeving is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg:

  • Parlementaire vragen

  • 55036904C Kamer (06/06/2023) - De aanpassingen van de werkplek voor MS-patiënten

  • 55035131C Kamer (18/04/2023) - De musculokeletale aandoeningen op het werk

  • 55033297C Kamer - De ambitie van het nationaal actieplan welzijn op het werk inzake musculoskeletale aandoeningen

  • 1083 Kamer - De aanpak van spier en skeletaandoeningen

  • 55032212C Kamer - De inspectiecampagne bij dienstenchequebedrijven

  • 55026288C Kamer - De arbeidsongeschiktheidsgraad in de dienstenchequesector

  • 466 Kamer - Impact van het telewerk op de werkgelegenheid

  • 55003336C Kamer - De impact van het dienstenchequesysteem op de werkgelegenheid en de gezondheid op het werk

  • 2047 Kamer - Ziekteverzuim

  • 838 Kamer - Werkbaar werk - Psychosociale risico's

  • 830 Kamer - Musculoskeletale aandoeningen - Preventiecampagne

  • 335 Kamer - Europese bedrijvenenquête naar nieuwe en opkomende risico's

  • 21608 Kamer - Het maximum toegelaten gewicht dat door arbeiders mag worden getild

  • Onderzoeken

  • Interventietypologieën voor preventie van musculoskeletale aandoeningen en psychosociale risico’s (FOD Werkgelegenheid - België - 2013)

  • DinBelg 2005 (Motmans R – België – 2005/2006)

  • Fit For Work? Musculoskeletale aandoeningen en de Belgische arbeidsmarkt (The work foundation & Prevent – België – 2009)

  • Fysieke activiteit: verbanden en gevolgen voor de gezondheid – samenvatting en aanbevelingen (Institut national de la santé et de la recheche médicale / INSERM – Frankrijk – 2008)

  • Organisationele en psychosociale factoren bij de ontwikkeling van musculoskeletale aandoeningen aan de bovenste ledematen (UCL – België – 2004)

  • Rugaandoeningen in het arbeidsmilieu: welke risicofactoren en welke preventiemaatregelen? (Institut national de la santé et de la recherche médicale / INSERM – Frankrijk – 2000)

  • Spier- en skeletaandoeningen in de Europese Unie – Feiten en cijfers (Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk EU-OSHA – EU – 2010)

  • Studie over chronische lage rugpijn (KCE – België – 2007)

  • Work-related neck and upper limb musculoskeletal disorders (Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk EU-OSHA – EU – 1998)

  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA) - Sensibiliseringsmateriaal

    3 animatiefilms MSA

    Musculoskeletale aandoeningen (MSA) zijn de belangrijkste oorzaak van afwezigheid op het werk in België. Maar wat zijn MSA? En wat kunt u eraan doen? Ontdek een 5-stappenplan voor een duurzame en doeltreffende preventie van MSA en hoe dit in de praktijk kan toegepast worden, aan de hand van 3 animatiefilms die de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) hiervoor ontwikkelde.

    De films zijn beschikbaar op de het Youtube kanaal van de FOD Werkgelegenheid: MSA.

    Film “Preventie van musculoskeletale aandoeningen”

    In deze film wordt uitgelegd hoe deze aandoeningen ontstaan en wat we kunnen doen om ze te voorkomen. Deze aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe. Ze treffen een grote groep Belgische werknemers: zowel mannen als vrouwen, jongeren als ouderen. Ze komen voor in alle beroepen en sectoren. Hoewel deze aandoeningen niet levensbedreigend zijn, hebben ze een grote impact op het werk en het privéleven. Preventie is daarom belangrijk!

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid: Preventie van musculoskeletale aandoeningen.

    Musculoskeletale aandoeningen handig in kaart gebracht

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. Wat zijn MSA? Wat zijn de gevolgen en oorzaken van MSA? Wat zijn oplossingen om MSA te voorkomen en welke tools zijn er voorhanden?

    Deze vragen worden op een ludieke manier beantwoord aan de hand van 52 kaarten.

    Ontdek de kaarten op de campagnewebsite: www.preventievanmsa.be

    De Flexaminator: een educatief spel

    In dit spel voor leerlingen uit de derde graad van het secundair onderwijs gaat de stuntelige held “De Flexaminator” de strijd aan met musculoskeletale aandoeningen (MSA).

    Het spel wil jongeren bewustmaken en informeren over de risico’s van MSA en wat men kan doen om ze te voorkomen: een goede houding, hulpmiddelen en technieken gebruiken, de omgeving optimaal inrichten, …

    Het spel bestaat uit een handleiding voor de spelcoördinator en een reeks van educatieve opdrachten.

    Het spel kan gratis gedownload worden op de website van de FOD Werkgelegenheid: De Flexaminator: een spel over het belang van een goede houding en de preventie van musculoskeletale aandoeningen.

    Sensibiliserings- en preventiewebsite Preventievanmsa.be 

    Deze website geeft essentiële informatie en sensibiliseert op een praktische en heldere manier over MSA. Daarnaast komen er heel wat goede praktijken aan bod in de module “Preventie van MSA” in 6 arbeidsactiviteiten: 

    • Langdurig dezelfde houding
    • Herhaalde bewegingen
    • Langdurig zitten
    • Tillen
    • Trekken/duwen
    • Personenzorg (zorg voor kinderen of zorg voor volwassenen)

    De website: www.preventievanmsa.be.

    Film “Preventie van rugklachten in de land- en tuinbouwsector”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de land- en tuinbouwsector het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de land- en tuinbouwsector.

    Film “Preventie van rugklachten in de sector van de thuishulp”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de sector van de thuishulp het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de sector van de thuishulp.

    Film “Preventie van rugklachten in de bouwsector”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de bouwsector het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de bouwsector.

    Film “Zorg vandaag voor je rug, morgen kan het te laat zijn”

    Statische houdingen leggen een zware last op uw spieren en gewrichten. Zeker als u dan nog eens een verkeerde houding aanneemt.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Zorg vandaag voor je rug, morgen kan het te laat zijn.

    Film “Wissel van houding, spieren kan je niet wisselen”

    Heffen en tillen, dat komt overal wel voor. Als u dit op een verkeerde manier doet, neemt de rugbelasting enorm toe.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Wissel van houding, spieren kan je niet wisselen.

    Film “Hou je pezen in de hand : vermijd repetitief werk”

    Dezelfde beweging uitoefenen, opnieuw en opnieuw en opnieuw.... Repetitieve bewegingen: uw pezen zijn er niet gelukkig mee.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Hou je pezen in de hand : vermijd repetitief werk.

  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA) - Tools