“Musculoskeletale aandoeningen” (MSA) zijn een verzamelnaam voor de problemen ter hoogte van de musculoskeletale structuren (de spieren, de gewrichten, de pezen, de ligamenten en de zenuwen). Deze aandoeningen kunnen gelokaliseerd zijn ter hoogte van de bovenste en de onderste ledematen maar ook ter hoogte van de nek of de rug. MSA zijn het resultaat van verscheidene factoren: biomechanische factoren, omgevingsfactoren, psychosociale, organisatorische en persoonlijke factoren.

MSA brengen pijn en beperkingen met zich mee die een sterke impact kunnen hebben op de werknemer, zowel op persoonlijk als professioneel vlak. Indien er niet tijdig wordt ingegrepen, kunnen de aandoeningen verergeren en wordt het onmogelijk om bepaalde bewegingen nog uit te voeren. Na verloop van tijd zijn de gevolgen onomkeerbaar.

Musculoskeletale aandoeningen
Musculoskeletale aandoeningen (Copyright Prevent/FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg)

MSA in verschillende benamingen

Musculoskeletale aandoeningen of MSA worden vaak aangeduid met verschillende benamingen. Elk van deze benamingen wijzen op een andere onderliggende oorzaak of diagnostiek maar worden in de praktijk door elkaar gehanteerd.

  • RSI: Repetitive Strain Injuries
  • LATR: Lésions Attribuables au Travail Répétitif (Letsels toe te schrijven aan repetitieve arbeid)
  • MSA: Musculoskeletale aandoeningen
  • TMS: Troubles Musculo-Squelettiques
  • MSDs: MusculoSkeletal Disorders
  • CTD: Cumulative Trauma Disorders
  • OCD: Occupational Cervicobrachial Disease
  • OOS: Occupational Overuse Syndrome
  • WMSD: Work-related Musculoskeletal Disorder

Welke zijn de voornaamste musculoskeletale aandoeningen?

MSA omvatten aandoeningen aan de spieren, de pezen, de zenuwen, de ligamenten, de gewrichten en de slijmbeurzen.

Peesaandoeningen

Deze aandoeningen ontstaan hoofdzakelijk door herhaalde bewegingen, door een verhoogde spanning uitgeoefend door de spier op de pees of door een overmatige uitrekking van de pees.

De aandoeningen worden gekenmerkt door een ontsteking van de pees (tendinitis) en de peesschacht (tenosynovitis). In sommige gevallen gaat de ontsteking gepaard met een oedeem of een bloeduitstorting.

Een ontstekingsreactie is niet altijd de predominante factor. Bij de gevallen waarbij de aandoening leidt tot een vermindering van de kwaliteit van de bindweefsels van de pees, heeft men het over 'tendinose' in plaats van over tendinitis.

Voorbeelden: tendinitis van De Quervain, stenoserende tenosynovitis crepitans, epicondylitis.

Zenuwaandoeningen en Neurovasculaire aandoeningen

Bij zenuwaandoeningen wordt de zenuw op chronische wijze samengedrukt. Dit verstoort de functie van de zenuw. De neurale influx tussen de spieren en de hersenen wordt gehinderd met pijn, verlies van kracht, tastzin,... tot gevolg.

Bij neurovasculaire aandoeningen worden zowel de zenuwen als de bloedvaten getroffen. De druk op de zenuwen leidt tot pijngewaarwordingen en het samendrukken van de bloedvaten verhindert de zuurstoftoevoer naar het weefsel.

Voorbeelden: carpaal tunnel syndroom, het guyon tunnel syndrome, cervicobrachialgie, syndroom van Raynaud.

Spieraandoeningen

Spieraandoeningen worden gekenmerkt door een spiersamentrekking (spiercontractie) aangehouden in de tijd (intens of zwak). Deze spiersamentrekking kan de bloedsomloop verstoren. Gevolg is dat de spier niet meer gevoed wordt. Ook afvalstoffen kunnen niet meer  afgevoerd worden.

Voorbeelden: het stijve nek-syndroom (tension neck syndrome), lumbago

Artrose en het natuurlijke verouderingsproces

Artrose is het gevolg van slijtage aan het kraakbeen en de gewrichten. Door het veelvuldig bewegen kan het kraakbeen slijtage vertonen. Het komt vooral voor ter hoogte van de schouder en de wervelkolom.

Ter hoogte van de schouder kan het veelvuldig herhalen van traumatiserende bewegingen uiteindelijk leiden tot een artrose van het acromioclaviculair gewricht, m.a.w. het gewricht tussen het voorste deel van het schouderblad en het laterale deel van het sleutelbeen. Het gewricht voelt pijnlijk aan bij aanraking en bij het kruisen van de arm voor het lichaam.

Artrose ter hoogte van de wervelkolom is een gevolg van natuurlijke veroudering. De tussenwervelschijven verliezen geleidelijk hun vermogen om water op te nemen. De schijf neemt af in dikte. Het onderliggende bot, niet langer beschermd door het schokdempend weefsel, reageert vervolgens op de druk uitgeoefend door diverse houdingen en bewegingen en ontwikkelt kleine ‘uitgroeiingen’, ook wel "papegaaienbekken" (osteofyten) genoemd.  Deze natuurlijke veroudering leidt tot een mindere performantie van de tussenwervelschijf als schokdemper en een beperktere soepelheid van de wervelkolom.

Aandoeningen aan de tussenwervelschijf

Bij aandoeningen aan de tussenwervelschijf is er sprake van een breuk in de ring van de tussenwervelschijf. De zachte kern komt daarbij naar buiten en kan drukken op de zenuwuiteinden. De aftakeling van de tussenwervelschijf gebeurt vaak zeer geleidelijk. Deze wordt in de hand gewerkt door herhaalde buigingen en draaiingen van de wervelkolom.

Voorbeeld: hernia

Aandoeningen aan de slijmbeurzen

De slijmbeurzen (bursae sucrose) beschermen de pezen tegen rechtstreeks contact met de beenderen. Door een aantasting van de slijmbeurzen kan er een uitstorting optreden van de synoviale vloeistof in de beurs. Dit leidt tot een sterke zwelling van de bursa mucosa en kan de oorzaak zijn van een chronische ingekapselde slijmbeursontsteking.

Voorbeeld: hygroma aan de schouder

Wat zijn de symptomen?

MSA kunnen gepaard gaan met pijn, een zwaar gevoel in de gewrichten, vermoeidheid, tintelingen, verlies van gevoel, gevoelloosheid, krampen, stijfheid, gevoeligheid voor druk, een branderig gevoel,... De symptomen helpen om MSA op te sporen, maar ze laten niet altijd toe om aan te duiden waar de aandoeningen zich precies voordoen. Indien de klacht zich situeert ter hoogte van een specifiek lichaamsdeel, kan aangegeven worden waar de MSA zich situeert. Indien de symptomen eerder algemeen zijn (spierpijn, tintelingen) dan ligt het minder voor de hand waar de oorsprong kan gezocht worden. Deze algemene, diffuse MSA komen vaker voor dan de MSA aan een specifiek lichaamsdeel. Ze zijn ook moeilijker te behandelen.

Hoe MSA herkennen?

MSA kunnen plots optreden maar in de meeste gevallen is het een geleidelijk proces. De symptomen en de gevolgen verergeren in de tijd.

  • Eerste stadium: pijn en vermoeidheid doen zich voor op het einde van de werkdag. Ze verdwijnen na nachtrust.
  • Tweede stadium: de pijn houdt aan, ook na de nachtrust, en verstoort de slaap en de werkprestaties. Dit kan leiden tot kortdurende afwezigheden.
  • Derde stadium: de pijn en spiervermoeidheid worden chronisch. Ze verstoren alle dagdagelijkse activiteiten en beperken de werkprestaties. Er treden duidelijke klinische signalen op.
  • Campagnes

  • Europese campagne ‘Gezond werk: verlicht de last!'

    De campagne voor een gezonde werkplek 2020-2022 van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk, met als thema “Gezond werk: verlicht de last!”, ging op 29 september 2020 van start. De campagne biedt werknemers en werkgevers ondersteuning en richtlijnen om werkgerelateerde aandoeningen aan het bewegingsapparaat te herkennen en effectief aan te pakken en promoot het gebruik van praktische hulpmiddelen.

  • Campagne: Welzijn op het werk in de Federal Truck (2015-2016-2017-2018)

    Om welzijn op het werk te promoten trokken de medewerkers van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in november 2015 voor het eerst het land door in een volledig ingerichte vrachtwagen, die de naam ‘Federal Truck’ meekreeg.

  • Ergonomie op het werk en preventie van MSA – regelgeving

    Als algemene richtlijn geldt dat de werkgever een preventiebeleid moet ontwikkelen dat rekening houdt met ergonomie op alle domeinen van het welzijn op het werk. De codex over het welzijn op het werk definieert ergonomie op het werk dan ook als de aanpak die erop gericht is om het werk (zowel de werkpost als de werkomgeving), aan te passen aan de mens, rekening houdend met diens fysieke, mentale, psychische en sociale kenmerken (bv. leeftijd, fysieke en mentale gezondheidstoestand, …). Deze aanpak moet toegepast worden op alle domeinen van welzijn op het werk (art. I.1-4, 31° van de codex).

    Daarvoor kan de werkgever zich uiteraard laten bijstaan door de interne preventieadviseur, maar ook door de gespecialiseerde preventieadviseur-ergonoom die beantwoordt aan de voorwaarden bedoeld in artikel II.3-30, §1, 3° van de codex in verband met het basisdiploma, de gespecialiseerde aanvullende vorming en de vereiste nuttige praktische ervaring als preventieadviseur-ergonoom.

    Boek VIII van de codex legt het algemene kader vast voor ergonomie op het werk en de preventie van MSA (in titel 1), en bevat daarnaast bijzondere regels ter preventie van MSA die verband houden met bepaalde activiteiten, zoals werken met beeldschermen (in titel 2), manueel hanteren van lasten (in titel 3) en werk- en/of rustzitplaatsen bij staand werk (in titel 4).

    Er zijn verschillende algemene verplichtingen op het gebied van ergonomie en de preventie van MSA. De werkgever moet:

    • Vanaf het ontwerp van de werkposten rekening houden met ergonomie en ervoor zorgen dat het werk is aangepast aan de fysieke mogelijkheden van de werknemers en dat overmatige werkgerelateerde (fysieke of mentale) vermoeidheid wordt voorkomen (art. VIII.1-1, §1er van de codex ).
    • Een analyse uitvoeren van de  musculoskeletale risico’s op het werk (art. VIII.1-1, §2 van de codex ) en op basis van deze risicoanalyse passende preventiemaatregelen nemen om musculoskeletale risico’s op het werk te voorkomen (art. VIII.1-3, §1er van de codex ). De resultaten van de risicoanalyse en de preventiemaatregelen moeten worden opgenomen in het globaal preventieplan en eventueel ook in het jaaractieplan (art. VIII.1-4 van de codex) .
    • De werknemers informeren en opleiden over ergonomie op het werk en de preventie van musculoskeletale aandoeningen (art. VIII.1-5 van de codex ).

    De Codex over het Welzijn op het Werk bevat ook onder meer delen over trillingen, het manueel hanteren van lasten, arbeidsmiddelen, beeldschermwerk, werkzitplaatsen en rustzitplaatsen.

    Een uitgebreide toelichting over deze wetgeving is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg:

  • Parlementaire vragen

  • 55036904C Kamer (06/06/2023) - De aanpassingen van de werkplek voor MS-patiënten

  • 55035131C Kamer (18/04/2023) - De musculokeletale aandoeningen op het werk

  • 55033297C Kamer - De ambitie van het nationaal actieplan welzijn op het werk inzake musculoskeletale aandoeningen

  • 1083 Kamer - De aanpak van spier en skeletaandoeningen

  • 55032212C Kamer - De inspectiecampagne bij dienstenchequebedrijven

  • 55026288C Kamer - De arbeidsongeschiktheidsgraad in de dienstenchequesector

  • 466 Kamer - Impact van het telewerk op de werkgelegenheid

  • 55003336C Kamer - De impact van het dienstenchequesysteem op de werkgelegenheid en de gezondheid op het werk

  • 2047 Kamer - Ziekteverzuim

  • 838 Kamer - Werkbaar werk - Psychosociale risico's

  • 830 Kamer - Musculoskeletale aandoeningen - Preventiecampagne

  • 335 Kamer - Europese bedrijvenenquête naar nieuwe en opkomende risico's

  • 21608 Kamer - Het maximum toegelaten gewicht dat door arbeiders mag worden getild

  • Onderzoeken

  • Interventietypologieën voor preventie van musculoskeletale aandoeningen en psychosociale risico’s (FOD Werkgelegenheid - België - 2013)

  • DinBelg 2005 (Motmans R – België – 2005/2006)

  • Fit For Work? Musculoskeletale aandoeningen en de Belgische arbeidsmarkt (The work foundation & Prevent – België – 2009)

  • Fysieke activiteit: verbanden en gevolgen voor de gezondheid – samenvatting en aanbevelingen (Institut national de la santé et de la recheche médicale / INSERM – Frankrijk – 2008)

  • Organisationele en psychosociale factoren bij de ontwikkeling van musculoskeletale aandoeningen aan de bovenste ledematen (UCL – België – 2004)

  • Rugaandoeningen in het arbeidsmilieu: welke risicofactoren en welke preventiemaatregelen? (Institut national de la santé et de la recherche médicale / INSERM – Frankrijk – 2000)

  • Spier- en skeletaandoeningen in de Europese Unie – Feiten en cijfers (Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk EU-OSHA – EU – 2010)

  • Studie over chronische lage rugpijn (KCE – België – 2007)

  • Work-related neck and upper limb musculoskeletal disorders (Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk EU-OSHA – EU – 1998)

  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA) - Sensibiliseringsmateriaal

    3 animatiefilms MSA

    Musculoskeletale aandoeningen (MSA) zijn de belangrijkste oorzaak van afwezigheid op het werk in België. Maar wat zijn MSA? En wat kunt u eraan doen? Ontdek een 5-stappenplan voor een duurzame en doeltreffende preventie van MSA en hoe dit in de praktijk kan toegepast worden, aan de hand van 3 animatiefilms die de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) hiervoor ontwikkelde.

    De films zijn beschikbaar op de het Youtube kanaal van de FOD Werkgelegenheid: MSA.

    Film “Preventie van musculoskeletale aandoeningen”

    In deze film wordt uitgelegd hoe deze aandoeningen ontstaan en wat we kunnen doen om ze te voorkomen. Deze aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe. Ze treffen een grote groep Belgische werknemers: zowel mannen als vrouwen, jongeren als ouderen. Ze komen voor in alle beroepen en sectoren. Hoewel deze aandoeningen niet levensbedreigend zijn, hebben ze een grote impact op het werk en het privéleven. Preventie is daarom belangrijk!

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van de FOD Werkgelegenheid: Preventie van musculoskeletale aandoeningen.

    Musculoskeletale aandoeningen handig in kaart gebracht

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. Wat zijn MSA? Wat zijn de gevolgen en oorzaken van MSA? Wat zijn oplossingen om MSA te voorkomen en welke tools zijn er voorhanden?

    Deze vragen worden op een ludieke manier beantwoord aan de hand van 52 kaarten.

    Ontdek de kaarten op de campagnewebsite: www.preventievanmsa.be

    De Flexaminator: een educatief spel

    In dit spel voor leerlingen uit de derde graad van het secundair onderwijs gaat de stuntelige held “De Flexaminator” de strijd aan met musculoskeletale aandoeningen (MSA).

    Het spel wil jongeren bewustmaken en informeren over de risico’s van MSA en wat men kan doen om ze te voorkomen: een goede houding, hulpmiddelen en technieken gebruiken, de omgeving optimaal inrichten, …

    Het spel bestaat uit een handleiding voor de spelcoördinator en een reeks van educatieve opdrachten.

    Het spel kan gratis gedownload worden op de website van de FOD Werkgelegenheid: De Flexaminator: een spel over het belang van een goede houding en de preventie van musculoskeletale aandoeningen.

    Sensibiliserings- en preventiewebsite Preventievanmsa.be 

    Deze website geeft essentiële informatie en sensibiliseert op een praktische en heldere manier over MSA. Daarnaast komen er heel wat goede praktijken aan bod in de module “Preventie van MSA” in 6 arbeidsactiviteiten: 

    • Langdurig dezelfde houding
    • Herhaalde bewegingen
    • Langdurig zitten
    • Tillen
    • Trekken/duwen
    • Personenzorg (zorg voor kinderen of zorg voor volwassenen)

    De website: www.preventievanmsa.be.

    Film “Preventie van rugklachten in de land- en tuinbouwsector”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de land- en tuinbouwsector het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de land- en tuinbouwsector.

    Film “Preventie van rugklachten in de sector van de thuishulp”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de sector van de thuishulp het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de sector van de thuishulp.

    Film “Preventie van rugklachten in de bouwsector”

    Musculoskeletale aandoeningen nemen alsmaar in aantal toe en treffen een grote groep Belgische werknemers. De film is bedoeld om in de bouwsector het bewustzijn met betrekking tot MSA te vergroten, daarover te informeren en goede preventiepraktijken te promoten.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Preventie van rugklachten in de bouwsector.

    Film “Zorg vandaag voor je rug, morgen kan het te laat zijn”

    Statische houdingen leggen een zware last op uw spieren en gewrichten. Zeker als u dan nog eens een verkeerde houding aanneemt.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Zorg vandaag voor je rug, morgen kan het te laat zijn.

    Film “Wissel van houding, spieren kan je niet wisselen”

    Heffen en tillen, dat komt overal wel voor. Als u dit op een verkeerde manier doet, neemt de rugbelasting enorm toe.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Wissel van houding, spieren kan je niet wisselen.

    Film “Hou je pezen in de hand : vermijd repetitief werk”

    Dezelfde beweging uitoefenen, opnieuw en opnieuw en opnieuw.... Repetitieve bewegingen: uw pezen zijn er niet gelukkig mee.

    Bekijk de film op het YouTube kanaal van BeSWIC: Hou je pezen in de hand : vermijd repetitief werk.

  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA) - Tools