Scherpe medische instrumenten worden vooral gebruikt door zorgverleners, zoals in de ziekenhuizen, maar kunnen ook gebruikt worden in andere soorten ondernemingen of diensten, zoals rust- en verzorgingstehuizen, psychiatrische instellingen, thuisverplegingsdiensten, externe diensten voor preventie en bescherming op het werk, enzovoort. Daarbij lopen niet enkel medische zorgverleners het risico om verwond te worden door een scherp medisch instrument. Ook de in een ziekenhuis aanwezige ondersteunende diensten, zoals schoonmaakpersoneel, wasserijpersoneel en afvalophalers lopen het risico op een prikongeval en moeten dus bescherming genieten. Er zijn specifieke bepalingen in de codex over het welzijn op het werk opgenomen over het Gebruik van scherpe medische instrumenten in de ziekenhuis- en gezondheidszorgsector, maar deze rubriek gaat dieper in op het mechanisme en de te nemen maatregelen.
Mechanisme doorbreken van de huidbarrière door scherpe medische instrumenten
De gezondheid van werknemers, in het bijzonder zij die werkzaam zijn in de gezondheids- en welzijnssector, is in gevaar door blootstelling op het werk aan via het bloed overdraagbare pathogenen, vaak via een verwonding die een werknemer heeft opgelopen. Dergelijke verwondingen zijn een reden tot bezorgdheid, aangezien de werknemer besmet kan worden door via het bloed overdraagbare pathogenen (virussen, bacteriën, schimmels en andere micro-organismen). Het humaan immunodeficiëntievirus (hiv) en hepatitis B of C zijn de meest voorkomende risico's, maar er bestaan nog veel meer via het bloed overdraagbare ziekten.
Werknemers worden aan infectierisico blootgesteld wanneer zij via wondjes of slijmvliezen in contact komen met besmet bloed of met ander lichaamsvocht. Een dergelijk contact kan het gevolg zijn van:
- inoculatie van bloed door een naald of een ander scherp voorwerp;
- contaminatie van beschadigde huid met bloed;
- het inslikken van iemands bloed, bijvoorbeeld na een mond-op-mondbeademing;
- contaminatie wanneer een persoon open wonden heeft en zijn kleding doordrenkt is met bloed;
- beten (waarbij de huid beschadigd raakt).
Omdat de bekendste vorm van contact een prikwond door een injectiespuit is, worden deze incidenten vaak "prikaccidenten" of "verwondingen met (injectie)naalden of andere scherpe (medische) voorwerpen" genoemd.
Niet alleen personen met een medisch beroep lopen risico. Hoewel verpleegkundigen die in acute medische situaties werken worden beschouwd als degenen die het grootste risico lopen, kunnen vele andere werknemers ook deze verwondingen oplopen. Werknemers die openbare ruimten (zoals treinen of openbare parken) schoonmaken kunnen bijvoorbeeld materiaal vinden dat verontreinigd is met lichaamsvocht, zoals de naalden van intraveneuze druggebruikers.
Andere plaatsen waar men vastgesteld heeft dat werknemers risico’s op letsels met scherpe instrumenten kunnen lopen, zijn:
- gevangenissen en reclasseringsdiensten;
- politie en veiligheidsdiensten;
- douane;
- maatschappelijk werk en jeugdwerk;
- begrafenisondernemingen;
- de piercing/bodyart-industrie;
- de afvalverwijdering;
- de bouw- /sloopsector.
Het is moeilijk om een nauwkeurige inschatting te maken van het infectierisico voor werknemers. Dit komt doordat er onvoldoende meldingen zijn van prikincidenten en er mogelijk geen medische controlemaatregelen zijn. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie worden jaarlijks ongeveer 3 miljoen van de 35 miljoen gezondheidswerkers wereldwijd blootgesteld aan pathogenen die via het bloed kunnen worden overgedragen.
Preventiemaatregelen bij het doorbreken van de huidbarrière door scherpe medische instrumenten
Wanneer we kijken naar de risico's van injectienaalden, is het essentieel dat alle werknemers die in gevaar kunnen komen, worden geïdentificeerd. Verpleegkundigen en ander medisch personeel lopen misschien wel het grootste risico, maar schoonmakers, wasserijpersoneel en anderen zoals laboratoriumtechnici en studenten, kunnen ook risico lopen.
Vraag alle werknemers of zij op hun werk al met scherpe voorwerpen te maken hebben gehad. Houd rekening met alle plaatsen, situaties, taken en uitrusting die besmetting met via het bloed overdraagbare pathogenen tot gevolg kunnen hebben. Ook al lopen verpleegkundigen die in acute medische situaties injectiespuiten gebruiken het grootste risico, men mag alle andere denkbare situaties niet uit het oog verliezen, bijvoorbeeld wanneer een scherp voorwerp in de vuile was zou terechtkomen en hierdoor een werknemer van een externe wasserij gevaar loopt.
Hoewel het moeilijk is om het risico van besmetting met via het bloed overdraagbare pathogenen door prikaccidenten volledig te elimineren, bestaan er vele maatregelen die het risico aanzienlijk kunnen beperken. In de eerste plaats moet worden gedacht aan collectieve preventiemaatregelen, bijvoorbeeld door aankoop van spuiten met een intrekbare naald.
Persoonlijke preventie (bv. het dragen van handschoenen) is het laatste redmiddel wanneer men het risico onvoldoende kan beheersen met andere middelen. Vaccinatie tegen het hepatitis B-virus is een mogelijkheid, maar zij verhindert besmetting met andere via het bloed overdraagbare pathogenen niet. Alle maatregelen moeten gepaard te gaan met informatie, opleiding en advies aan iedereen die beschermingsmaatregelen moet treffen.
Wanneer nieuwe maatregelen worden ingevoerd, moet u nagaan of er geen nieuwe gevaren worden gecreëerd. Wees duidelijk over wie wat doet en wanneer, en zorg ervoor dat de nodige middelen ter beschikking staan. Een coherent maatregelenpakket (bijvoorbeeld voor de werkplek, de organisatie van het werk, de werkuitrusting en de opleiding) is vaak uitermate doeltreffend. De werkgever dient ook over een actieplan te beschikken, voor het geval zich een prikaccident zou voordoen. Dat dient gericht te zijn op het welzijn van de verwonde werknemer met medische zorg en advies, maar ook aanleiding te geven tot preventieve maatregelen die een soortgelijk incident in de toekomst moeten voorkomen.
Men kan onder meer de volgende maatregelen in overweging nemen:
- koop veiliger medisch materiaal zoals spuiten met intrekbare naalden;
- controleer beter het medisch afval;
- verbeter de arbeidsomstandigheden, zoals verlichting;
- verbeter de organisatie van het werk – vermoeidheid (bijvoorbeeld door lange ploegendiensten) kan bijvoorbeeld een oorzaak zijn van gevaar voor werknemers, alsook het toezicht om te garanderen dat alle maatregelen worden nageleefd;
- zorg voor opleiding en informatie.
- zorg voor veilige arbeidssystemen (laat naalden niet opnieuw in de huls steken);
- verwijder scherpe voorwerpen en ander klinisch afval op veilige manier;
- zorg voor persoonlijke beschermingsmiddelen;
- laat uw werknemers vaccineren tegen het hepatitis B-virus.
Basismaatregelen en incidenten
Basismaatregelen om werknemers te beschermen tegen via het bloed overdraagbare pathogenen:
- was de handen na ieder contact met een patiënt en na contact met bloed of ander lichaamsvocht;
- draag passende persoonlijke beschermingsmiddelen;
- draag wegwerphandschoenen telkens wanneer gewerkt wordt met bloed of ander lichaamsvocht;
- draag plastic wegwerpschorten/ondoordringbare overschorten wanneer er bloed of lichaamsvocht gespat kan worden;
- draag oogbescherming (een masker, stofbril of veiligheidsbril) wanneer bloed, lichaamsvocht of rondvliegend verontreinigd afval/weefsel in het gezicht zou kunnen spatten;
- dek eventuele snijwonden of schaafwonden af met waterdichte pleisters;
- verwijder scherpe voorwerpen onmiddellijk en veilig in geschikte, ondoordringbare containers;
- doe containers voor scherpe voorwerpen niet te vol;
- steek naalden nooit opnieuw in de huls.
In geval van een incident met verwonding door een scherp voorwerp of bij contaminatie:
- stimuleer het bloeden van de wond;
- was de wond uit met zeep en warm stromend water (niet wrijven);
- dek de wond af met een verband (huid, ogen of mond wassen met veel water);
- zorg dat het scherpe voorwerp veilig wordt verwijderd, dit wil zeggen neem het op zonder het voorwerp zelf aan te raken en deponeer het in een container voor scherpe voorwerpen;
- meld het incident aan uw onmiddellijke toezichthouder, en laat u begeleiden naar uw arts.
U kunt nog meer onmiddellijke maatregelen nemen, naar gelang waar de naald/het scherpe voorwerp vandaan komt, hoe sterk u eraan blootgesteld was en of de patiënt/cliënt van oorsprong bekend is. Wanneer overdracht waarschijnlijk is, zou u kunnen worden behandeld of gecontroleerd naar gelang uw medische toestand en de besmettingsbron.